TÌM EM, CÔ THANH NIÊN XUNG PHONG TRONG THƠ
Anh đã tìm em rất lâu, rất lâu/Cô gái Thạch Kim Thạch Nhọn...
Lúc chúng tôi đến xóm chài bình yên ởThạch Kim, Lộc Hà, Hà Tĩnh, o Nhị (tức Lê Thị Nhị - được coi là nguyên mẫu của cô TNXP trong bài thơ nổi tiếng của Phạm Tiến Duật) đang tất tưởi đi tìm gà. Con gà sổng từ chiều qua giờ không biết chui vào đâu ở cái xóm không một bụi cây, chỉ toàn nhà với nhà liền nhau ấy. Anh Bé, Phó Chủ tịch xã Thạch Kim phóng xe máy mấy lượt quanh con đê biển mới tìm được o Nhị. O tập tễnh bước về, vừa nhìn thấy tôi đã rấm rứt khóc, không biết o khóc cho phận con gà giờ đã hóa kiếp đẩu đâu, hay khóc cho thân mình từ khi mẹ mất (cách đây chín năm), giờ côi cút sống trong ngôi nhà nhỏ...
Cô gái thanh niên xung phong tinh nghịch, đùa tếu năm xưa trong thơ Phạm Tiến Duật đã không còn. Trước mắt tôi là một người đàn bà 66 tuổi, không chồng con, cái nghèo, tuổi già và bệnh tật cùng một lúc đổ lên đôi vai gầy guộc.
O kể, năm 2005, Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan đến thăm và biếu o năm triệu đồng. O bỏ ra ba triệu đặt một cỗ áo quan để nhờ ngoài hàng chờ khi nhắm mắt. Số còn lại o mua một cái xe đạp đi chợ, thêm tiền dành dụm mua xe hàng tuềnh toàng. Cứ sáu giờ sáng, o Nhị kéo xe đi dọc con đê bán rau dưa cho dân chài đi biển. Buổi sáng ấy, o khoe bán được 15 nghìn đồng, đủ mua một ít xương về nấu cháo đểăn cả ngày...
Vẫn biết, cuộc đời thực chẳng khi nào như trong thơ, và chiến tranh đi qua thì phần nhiều là nỗi đau ở lại. Gần một thế kỷ đi qua hai cuộc chiến tranh, bất cứngười dân nào trên đất nước Việt đều phải gánh một phần hy sinh, mất mát. Nhưng hình ảnh cô TNXP trong thơ với câu chuyện của o Nhị hôm nay sẽ không thôi day dứt chúng tôi trên mỗi bước đường.
Suốt hành trình tìm về các cựu TNXP ở khắp các tỉnh, hình ảnh của mệ Lê Thị Tín (68 tuổi) xã Quảng Phú, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình cũng ám ảnh chúng tôi mãi. Người phụ nữ gầy héo sắt đanh lại, loắn xoắn trên con ngõ dẫn khách vào nhà mình. Mệ Tín là TNXP từ năm 1965, tham gia làm đường, tải thương, vác đạn ởnhững tuyến đường xung yếu ở Quảng Bình. Năm 1972, hết nhiệm vụ, mệ trở về với cơ thể đầy thương tích. Nhìn ngôi nhà của mệ thật là cám cảnh. Cảm giác, chỉ cần một trận mưa lớn là nước ởtrong cũng như ngoài và nhà thì có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Mái nhà ọp ẹp được “đỡ” bởi những tấm vải bạt cũ ở phía trong, các vách tường rệu rã.
Mệ hiện ở một mình. Nhưng không phải mệ Tín không cóc hồng con. Chồng mệ là liệt sĩ Nguyễn Văn Ỉu, vốn là thầy giáo tiểu học giỏi giang và đẹp trai. Cưới nhau được hai năm thì chồng đi bộ đội và hy sinh. Chưa kịp có con với chồng, cũng không thể tái hôn, nhiều năm sau chiến tranh, mệ đi kiếm con và sinh đôi hai mụn gái. Con đi lấy chồng cũng khó khăn vất vả, mệ chẳng nhờ cậy được gì. Chồng mệ vùi thân trong lòng sông Thạch Hãn, đến bây giờ, mệ Tín cũng chưa hề được trợ cấp chế độ thân nhân liệt sĩ. Đời mệ Tín khổ, nhưng mệ bảo, tui ở rứa cũng được rồi. Nếu có ai khó khăn đói khổ hay khi làng xã kêu gọi ủng hộ bão lụt, mệ cũng không nề, vì mình nghèo khổ nên mình thương người nghèo khổ.
Bây giờ ngồi bó gối một góc nhà, mệ luôn đưa đôi tay gầy guộc lên quệt nước mắt, nói nhớnhững năm chiến trường ác liệt, nhớ các bạn đang nằm lại đâu đó trên các tuyến đường. “Tui được về ri là sướng rồi, trông chờ chi nựa”.
* Chồng mệ vùi thân trong lòng sông Thạch Hãn, đến bây giờ, mệ Tín cũng chưa hề được trợ cấp chế độ thân nhân liệt sĩ. Đời mệ Tín khổ, nhưng mệ bảo, tui ở rứa cũng được rồi. Nếu có ai khó khăn đói khổ hay khi làng xã kêu gọi ủng hộ bão lụt, mệ cũng không nề, vì mình nghèo khổ nên mình thương người nghèo khổ.
ÉO LE SỐ PHẬN
“Nhiều lắm, chỉ sợ các cháu không có sức mà đi thôi”. Đólà câu trả lời của hầu hết các bác ởcác Hội cựu TNXP khắp các tỉnh khi chúng tôi ngỏ ý muốn tìm về với những cựu TNXP có hoàn cảnh khó khăn, nghèo khổ, bệnh tật và cô đơn. Riêng tỉnh Hà Tĩnh có300 o TNXP hiện sống đơn thân không chồng con không nhà cửa. Con số đó trên toàn tỉnh Thanh Hóa là gần 1.000 người. Ra đi theo tiếng gọi của đất nước khi chỉ mới là những cô gái 17, 18 tuổi, khi trở về họ nếu không vì sức ép bom đạn, mang trong mình thương tích, thì cũng đã quá lứa lỡ thì. Câu chuyện cuộc đời của họ luôn đầy ắp những nỗi éo le.
Sau 19 năm 6 tháng làm TNXP và chuyển ngành làm công nhân, o Nguyễn Thị Minh (58 tuổi, ở Thạch Hạ, Hà Tĩnh) trở về quê và cuộc đời cô bắt đầu những khổ cực, éo le từ đó. Đầu tiên, vì không lấy được chồng, o Minh cố kiếm một đứa con để nương tựa tuổi già. Nhưng cũng vì đứa con này mà o không chịu nổi tủi nhục, phải bỏ việc ở công ty xin nghỉ theo chế độ 176. Có con thì mất việc, tiền nghỉ “một cục” chỉ đủ để o mua một miếng đất nhỏ, dựng một cái lều hai mẹ con trú ngụ. Từ đó, bắt đầu nuôi con bằng cách làm thuê. Ai thuê gì làm nấy, ngày nào cũng phải dậy từ 4, 5 giờ sáng đi gặt, đi cấy, đi mót lúa, làm đường.
Nhưng nỗi éo le cuộc đời cô Minh chưa dừng ở đó. Thương nỗi khó khăn cơ cực của đồng đội, bác Võ Tá Lý, cô Trần Thị Châu Lệ và các bác ở Hội cựu TNXP Hà Tĩnh vận động quyên góp, cùng với Đoàn Thanh niên xây cho mẹ con cô một căn nhà tình nghĩa, để thay cho căn lều tồi tàn ẩm thấp cũ. Nhưng khi căn nhà xây xong vào năm 2007, thì cô bị đưa ra khỏi danh sách hộ nghèo của xã Thạch Hạ bởi lý do “đã có nhà kiên cố”. Không còn trong danh sách hộ nghèo, đồng nghĩa với việc đứa con gái ốm yếu của cô phải bỏ học vì không có tiền nộp học phí. Vậy là có nhà thì con mất học. Hiện tại, cô Minh lại một mình bươn bả đi cấy thuê, gặt mướn.
“Tôi ở nhà quạnh quẽ càng thương con gái. Năm trước nó về thấy gầy yếu xanh xao hẳn, tôi nhìn con mà thắt ruột”. Nói rồi cô Minh nhìn theo chúng tôi đi xa dần, đưa tay áo còn đẫm mồ hôi lên quệt nước mắt.
Ở quê của o Nhị, cô Minh, với ý định đi tìm các o, các bác là cựu TNXP, chỉ loanh quanh thành phố Hà Tĩnh, chúng tôi đã mất cả ngày trời. Quá nhiều những nơi cần đến, và quá nhiều chuyện cần phải ghi chép lại. Không có gì buồn hơn hình ảnh những người phụ nữ cô đơn, ốm đau, nghèo khó ở tuổi xế chiều.
Riêng các bà, các mệ là TNXP có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà tỉnh hội TNXP Quảng Bình đang làm hồ sơ kêu gọi giúp đỡ hiện có đến hơn 30 người. Những hình ảnh như mệ Phạm Thị Nông, bị cụt chân lê lết trong căn nhà tình nghĩa, hằng ngày bán vài mặt hàng lèo tèo gọi là quầy tạp hóa ở nhà để tự kiếm sống. O Lê Thị Thắm, trở về sau chiến tranh thân tàn ma dại, bị sức ép của bom đau đầu liên miên, sống lay lắt trong căn nhà tồi tàn nóng bức. Những cái tên như mệ Vỵ, 73 tuổi ở Sơn Thủy, Lệ Thủy không chồng con, không nơi nương tựa, cuộc sống quá khó khăn, hay mệ Duyệt, 69 tuổi, ở Trung Hóa, Minh Hóa chồng chết, con bị nhiễm chất độc da cam, rồi mệ Huyến ở Văn Hóa, Tuyên Hóa nhà cửa tạm bợ, sống một mình lại đau ốm liên miên...
CÒN NHIỀU NGƯỜI BỊ LÃNG QUÊN
Theo số liệu Hội cựu TNXP Việt Nam cung cấp, trong những năm tháng chiến tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược, có khoảng gần nửa triệu người tham gia lực lượng TNXP. Khảo sát của Hội vào năm 2009, cả nước hiện còn 350.190 cựu TNXP còn sống, trong đó có hơn 29.500 TNXP chống Pháp và 32 nghìn TNXP chiến tranh biên giới tây nam. 37 năm sau chiến tranh, hiện vẫn còn 79.698 người thuộc diện trợ cấp một lần và 11.226 người thuộc diện trợ cấp hằng tháng chưa được giải quyết chế độ. Hơn 1.000 trong tổng số gần 6.000 TNXP hy sinh chưa được công nhận là liệt sĩ. Hơn 12 nghìn trong tổng số gần 34 nghìn TNXP bị thương trong chiến tranh chưa được công nhận là thương binh. Riêng chế độ cho nạn nhân là TNXP bị nhiễm chất độc da cam, hiện mới giải quyết được rất ít. Con số tồn đọng hiện là 9.484 trong tổng số 11.793 trường hợp.
Điều đáng nói là, o Minh, o Nhị, mệ Tín... đều không thuộc diện nào trong những con số tồn đọng vừa nêu trên. Nghĩa là theo “tư duy” của những người làm chính sách, những người như họ, dù nghèo khổ, cơ cực đến thế cũng không ở trong diện tồn đọng cần phải giải quyết nào nữa. Vì họ đều đã có ít nhất một khoản trợ cấp nào đó.
Ở đây, cần phải nhắc lại một chút “lịch sử” của việc giải quyết chế độ, chính sách cho TNXP qua hai cuộc kháng chiến. Gần nửa triệu thanh niên xung phong lên đường làm nhiệm vụ trong kháng chiến chống Mỹ, cùng với hàng vạn TNXP thời chống Pháp, hàng vạn khác tham gia chiến tranh biên giới tây nam... đã làm nên bao kỳ tích, góp phần rất lớn vào công cuộc chiến đấu bảo vệ và xây dựng Tổ quốc. Chỉ nói riêng tuyến đường Trường Sơn để chi viện cho chiến trường giải phóng miền nam, thống nhất đất nước, có tới 40 nghìn TNXP tham gia mở đường, phục vụ chiến đấu và chiến đấu, chiếm tới 1/3 các lực lượng tham gia. Lực lượng TNXP đã mở mới gần 2.000km đường, bảo đảm giao thông xuyên suốt cho 3.000km đường cũ do bộ đội mở, chốt giữ 2.000km đường trọng điểm ở Trường Sơn. Những địa danh đã đi vào lịch sử như Ngã ba Đồng Lộc, Truông Bồn, Phà Long Đại, Đường 10, Đường 20 Quyết Thắng... luôn gắn liền với lực lượng TNXP, nổi tiếng ác liệt đi liền với hy sinh, mất mát vô cùng to lớn.
Thế nhưng, khi chiến tranh kết thúc, các đơn vị TNXP cũng giải thể. Phần rất lớn TNXP không có điều kiện chuyển ngành và học tập tiếp, lại lặng lẽ trở về địa phương. Theo báo cáo của các hội cựu TNXP các tỉnh, gần như phần lớn các hộ gia đình TNXP đều thuộc diện nghèo và cận nghèo. Chuyến khảo sát của chúng tôi dọc các tỉnh miền trung cho thấy, người có chế độ trợ cấp “sớm nhất” cũng phải sau năm 2000. Gần như, chúng ta đã lãng quên lực lượng TNXP trong suốt 25 năm sau khi chiến tranh kết thúc. Cho đến năm 1999, quyết định đầu tiên của Nhà nước về chế độ, chính sách cho TNXP mới ra đời. Vậy nhưng, vì thời gian lãng quên quá lâu, vì “lịch sử” để lại những “đặc thù” riêng cho lực lượng TNXP, mà cho đến nay, 37 năm sau chiến tranh, gần một nửa TNXP trong số hơn 35 vạn cựu TNXP còn sống vẫn chưa được giải quyết chế độ. Sự lãng quên này cũng phần nào là nguyên nhân khiến những di chứng của chiến tranh càng thêm nặng nề. Vì không được giải quyết chế độ, sống cực khổ không có sự trợ giúp nào nên những người TNXP không có điều kiện chuyển ngành cũng không thể đầu tư sản xuất, ốm đau thương tật không được chữa trị nên mất sức lao động. Di chứng có thể nói để lại đến đời con, đời cháu, khi cái nghèo cái khổ cứ bám riết, con cái của họ cũng không được học hành.
Hệ thống văn bản pháp quy của Nhà nước, cho đến Quyết định 40/2011 của Thủ tướng Chính phủ, cùng với những thông tư, nghị định là tương đối đầy đủ. Ngay cả Quyết định 40 của Thủ tướng Chính phủ, quy định rõ về chế độ trợ cấp và đối tượng TNXP được hưởng, ban hành từ tháng 6-2011, thì cho đến nay, một năm trôi qua, ở hầu hết các tỉnh, thành mà chúng tôi đi qua, đều chưa thể triển khai thực hiện.
Nói về những nguyên nhân dẫn đến tồn đọng này, bác Nguyễn Cao Vãng, Phó Chủ tịch Hội Cựu TNXP Việt Nam, nhấn mạnh, bên cạnh đặc thù là tổ chức của TNXP không được chính quy như quân đội, nên khi thực hiện hồ sơ của họ gặp nhiều khó khăn, thì điều trở ngại nhất chính là “tư duy phi lịch sử” của những người làm công tác chính sách.
“Họ còn trẻ quá, không hình dung được tính chất của chiến trường, không hiểu được sự ác liệt và những hy sinh, mất mát, thiệt thòi mà thế hệ trước phải chịu. Văn bản đã cứng, người làm việc nguyên tắc, dẫn đến việc giải quyết tồn đọng hết sức chậm chạp. Đòi hỏi giấy tờ gốc, đòi hỏi phải đầy đủ thủ tục, đòi hỏi theo những quy định về chiến trường, về tình huống, bối cảnh hy sinh, bị thương... là cách làm việc với tư duy phi lịch sử” - bác Nguyễn Cao Vãng, Phó Chủ tịch Hội Cựu TNXP Việt Nam nói.
Bác Nguyễn Anh Liên, Chủ tịch Hội Cựu TNXP Việt Nam và cũng đồng thời là đại biểu Quốc hội nhiều khóa, là người không mệt mỏi nhiều năm liền tại khắp các diễn đàn để đấu tranh cho chế độ của TNXP.
“Họ đã hy sinh tuổi xuân cho đất nước, trách nhiệm của chúng ta là phải đi tìm họ, làm hồ sơ thủ tục đầy đủ và giải quyết chế độ, chính sách cho họ. Chứ không phải ngồi chờ họ kêu lên, rồi đòi hỏi giấy tờ, thủ tục, rồi bắt họ ngồi chờ đợi hàng chục năm trời. Thực tế, mỗi năm có đến hàng vạn cựu TNXP qua đời, trong số đó nhiều người chưa hề được đền ơn đáp nghĩa”.
* Khảo sát của Hội vào năm 2009, cả nước hiện còn 350.190 cựu TNXP còn sống, trong đó có hơn 29.500 TNXP chống Pháp và 32 nghìn TNXP chiến tranh biên giới tây nam. 37 năm sau chiến tranh, hiện vẫn còn 79.698 người thuộc diện trợ cấp một lần và 11.226 người thuộc diện trợ cấp hàng tháng chưa được giải quyết chế độ. Hơn 1.000 trong tổng số gần 6.000 TNXP hy sinh chưa được công nhận là liệt sĩ. Hơn 12 nghìn trong tổng số gần 34 nghìn TNXP bị thương trong chiến tranh chưa được công nhận là thương binh. Riêng chế độ cho nạn nhân là TNXP bị nhiễm chất độc da cam, hiện mới giải quyết được rất ít. Con số tồn đọng hiện là 9.484 trong tổng số 11.793 trường hợp.
