Điểm dừng ấy là Cẩm Giàng (hiện thuộc xã Cẩm Giàng, Hải Phòng), nơi tôi từng gặp trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam và cũng là nơi quen thuộc với những ai yêu nhóm Tự lực Văn đoàn, một nhóm văn học quan trọng của Việt Nam trong những năm 30 thế kỷ trước, nói chung.
Có những chuyến đi để khám phá, nhưng cũng có những chuyến đi chỉ để quay lại một trang viết...
Ga xép trong văn chương và đời thực
Cách Hà Nội chỉ khoảng 40 km nên sau khi tàu lăn bánh hơn một giờ, tôi đã đến Cẩm Giàng. Đặt chân xuống sân ga, cảm nhận của tôi là sự vắng vẻ. Do khách xuống tàu ga này không nhiều và khách lên tàu chạy tiếp đến Hải Phòng cũng chẳng có mấy, nên khi tất cả lần lượt rời khỏi đây, chỉ còn một mình tôi giữa ba đường ray.
Khung cảnh này dù không có cái buồn man mác như trong “Hai đứa trẻ” vì lúc tôi xuống ga là buổi trưa, không phải thời điểm chợ chiều ở phố huyện đã vãn. Thế nhưng tôi vẫn thấy sự vắng lặng, có gì đó không làm cho tâm hồn con người ta vui lên được. Cảm giác càng rõ rệt khi tôi dừng chân ở “Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932-1942”. Trước mắt tôi là cánh cổng sắt bị khóa, chung quanh không một bóng người. Phía sau cánh cổng, có thể thấy cây cỏ mọc hoang tàn, thấp thoáng những căn nhà không mái, không cửa, nhìn thật cô liêu. Có lẽ, nếu không phải là buổi trưa mà chờ tàu như hai chị em Liên và An trong “Hai đứa trẻ” vào 9 giờ tối, tôi chắc chắn không dám đứng trước cánh cổng này một mình. Và tôi tự hỏi liệu có mấy người như tôi khi xuống ga Cẩm Giàng và biết được nơi đây từng lưu dấu những kỷ niệm gắn liền với nhóm Tự lực Văn đoàn, nhất là nhà văn Thạch Lam (1910-1942). Những sinh hoạt thường ngày của phố huyện, chợ quê, cảnh chờ tàu từ Hà Nội qua thị trấn lúc đêm đã đi vào truyện ngắn “Hai đứa trẻ”. Bởi thế, nếu nhắc đến Cẩm Giàng là phải nhắc đến “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam và ngược lại.
Tôi không ngược ra Phố Ga để lên con phố mang tên Thạch Lam chỉ cách đó chừng 200m từ đường Độc Lập mà tìm được người chủ khu đất rồi mượn chùm chìa khóa của anh để quay lại mở cánh cổng sắt “Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932-1942”. So với thời điểm thị trấn Cẩm Giàng trước đây tổ chức hội thảo khoa học về Tự lực Văn đoàn năm 2008, nơi này đã xuống cấp rất nhiều. Đi sâu vào bên trong, bên cạnh ngôi nhà chính dành để trưng bày lại là một ngôi nhà hoang khác. Ở đây, tôi có thể ngửi thấy mùi rêu phong, mùi tro bụi còn vương vất của những đống lá được chủ khu đất dọn dẹp và đốt từ hôm trước.
Không gian vắng lặng nên khi mở khóa cửa ngôi nhà chính, chỉ còn tôi với những hình ảnh tư liệu của các thành viên Tự lực Văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam… Các tác phẩm của nhóm nằm trên bàn phủ đầy bụi. Bề mặt tường thì bong tróc, ẩm mốc, bài thơ “Qua Cẩm Giàng” của Lữ Giang viết tháng 10/1986 dán trên tấm bảng cũng bị rách tung, bay chữ. Thật khó tin là trong khi ga Cẩm Giàng đã được cải tạo, nâng cấp, khoác lên mình áo mới khang trang hơn vào cuối năm 2023, “Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932-1942” lại không được bảo tồn cẩn thận và phát huy những giá trị đúng nghĩa của một di tích văn hóa. Mặc dù tôi hỏi mọi người chung quanh, họ đều biết rõ nơi lưu niệm này, biết cả người chủ khu đất hay biết một người yêu văn chương Tự lực Văn đoàn là nguyên Phó Bí thư Đảng ủy thị trấn Cẩm Giàng Trần Quang Thông, người đã đề xuất đặt tên đường Thạch Lam năm 1996.
Vì thế, khi rời nơi lưu niệm và quay trở lại sân ga, lại bắt gặp khoảnh khắc đoàn tàu từ Hải Phòng đi Hà Nội dừng lại, bóng người lên xuống trong ánh nắng chiều, tôi chợt nghĩ: Chẳng lẽ ga xép chỉ tồn tại trong văn chương hay trong những ký ức đang dần phai nhạt. Không mấy ai còn để tâm tới những nhà ga nhỏ, tới những chuyến tàu thường ngày và những điểm dừng ít được biết đến hay sao?
Con người của “ga xép”
Để trả lời cho câu hỏi đó, tôi phải đi ngược vào miền trung, chính xác là ở Nha Trang (Khánh Hòa), để gặp một người trẻ dành tình yêu rất lớn cho ngành đường sắt Việt Nam. Đó là Phan Phước Hưng, sinh năm 1995, người đứng đằng sau trang Nhà Ga Xép - một không gian trực tuyến hơn 30 nghìn người theo dõi, một fanpage trên Facebook, dành riêng cho những ai yêu ngành đường sắt nói chung và những nhà ga nhỏ, những câu chuyện bình dị xoay quanh đó.
Hơn ba năm trước, Nhà Ga Xép ra đời khá tình cờ. Trong lúc dọn nhà, Hưng tìm lại được ổ cứng cũ chứa nhiều bức ảnh chụp tàu hỏa từ thời tuổi trẻ. Từ một nơi lưu giữ những kỷ niệm cá nhân, trang dần trở thành điểm hẹn của những người yêu đường sắt Việt Nam, biến Nhà Ga Xép dần trở thành một trạm dừng ký ức chung.
Chính nhờ Hưng, tôi đã được nghe câu chuyện về ga xép Quảng Trị nằm nép mình không xa dòng Thạch Hãn hiền hòa. Hơn nửa thế kỷ trước, nơi đây từng là "tọa độ lửa" rền rĩ tiếng bom đạn trong mùa hè 1972 khốc liệt. Bom đạn cày xới, khói lửa phủ kín, cả thị xã Quảng Trị khi ấy gần như bị san phẳng. Khu vực nhà ga cũng không nằm ngoài vòng tàn phá ấy. Sau ngày đất nước thống nhất, ga Quảng Trị cùng tuyến đường sắt đi qua vùng đất này được rà phá bom mìn, khôi phục và xây dựng lại bằng sức người, bằng ý chí bền bỉ và tinh thần thép của những con người đi qua chiến tranh.
Hôm nay, khi non sông đã im lìm tiếng súng, ga Quảng Trị khoác lên mình dáng vẻ mộc mạc, tĩnh lặng và bình yên đến lạ thường. Nằm tại Km633+900 trên tuyến đường sắt bắc - nam, giữa hai ga Đông Hà và Diên Sanh, ga Quảng Trị chỉ là một nhà ga xép với quy mô ba đường đón gửi dùng để đón tiễn và tổ chức tránh vượt các đoàn tàu xuôi nam, ngược bắc. Tuy mang cùng tên với tỉnh Quảng Trị anh hùng và cách di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị chưa đầy 2 km, các đoàn tàu khách lại không tác nghiệp khách lý ở đây mà chỉ dừng ở ga Đông Hà, tỉnh lỵ cũ của tỉnh Quảng Trị. Có lẽ vì thế mà ga Quảng Trị càng mang một vẻ lặng thầm riêng biệt. Hưng kể, sân ga nhỏ ấy thường đón những vị khách rất đặc biệt. Đó thường là những cựu chiến binh tóc đã bạc, trở lại chiến trường xưa sau bao năm tháng, lặng lẽ nhớ về đồng đội, nhớ về một thời tuổi trẻ gửi lại nơi này. Ở ga Quảng Trị, người ta dễ bất giác đi chậm lại, nói khẽ hơn và thấy lòng mình trĩu xuống khi nghĩ về cái giá của hòa bình.
Vì lẽ đó, ga Quảng Trị không chỉ là một nhà ga xép trên tuyến đường sắt bắc - nam mà còn là "chứng nhân" thầm lặng trên mảnh đất gió Lào cát trắng đầy bi tráng. Nếu ai có dịp dừng chân nơi ga Quảng Trị, họ có thể nghe được tiếng gió, tiếng tàu và cả trong sự lặng im của không gian, những âm vang chưa bao giờ thật sự khép lại của một vùng đất anh hùng.
Theo Hưng, ga xép không phải là thuật ngữ chính của ngành đường sắt mà là cách gọi thân thuộc dành cho những nhà ga nhỏ nằm xa trung tâm, nơi tàu chỉ dừng lại ít phút rồi đi tiếp. Nhưng chính ở những điều tưởng như nhỏ bé ấy, chúng ta có thể cảm nhận được nhịp sống chậm rãi, bình dị của người dân địa phương.
Tiếng còi tàu tu tu… xình xịch… xình xịch… vẫn vang lên ở Cẩm Giàng hay Quảng Trị, bánh sắt vẫn lăn đều trên đường ray bắc-nam. Và trong mỗi hành trình dài luôn có một ga nhỏ bên đường đó, Nhà Ga Xép của Hưng luôn mở cửa, chờ những người bạn cũ, mới ghé vào, để kể thêm một câu chuyện, gửi thêm một kỷ niệm.
