“Tư liệu sống” của Côn Ðảo

Biết ông đã gần mười năm nay, thỉnh thoảng gặp mặt, tôi thường nghe ông phàn nàn: “Không biết còn làm việc được đến khi nào, giờ già mất rồi...”. Ấy vậy mà cách một thời gian, lại thấy ông khoe ra sách mới, tổ chức chương trình về Côn Đảo, chưa kể còn đi khắp trong nam ngoài bắc gặp gỡ đồng đội cũ và thân nhân... Bởi, Côn Đảo đã trở thành một phần “máu thịt” trong ông.

Mỗi lần nhớ lại ký ức đau thương mà hào hùng thuở ấy, trong lòng người cựu tù Côn Đảo lại trào dâng vô vàn cảm xúc. Trong hoàn cảnh tù đày khắc nghiệt, thiếu thốn trăm bề, nhóm của ông ngoài biên tập, trình bày báo tường... còn có nhiệm vụ quan trọng là ghi danh sách tù nhân toàn trại để khi có cơ hội thì đấu tranh yêu cầu giao trả tự do. Ông Toản bùi ngùi: “Bạn tù vừa đọc tên, bí danh, quê quán cho mình đêm trước, có khi hôm sau bị tra tấn, đánh đập đến chết. Có lúc vừa chép xong phải cho giấy vào miệng nhai nuốt để tránh bị địch phát hiện...”. Từ những mảnh giấy hiếm hoi chép nắn nót thông tin những bạn tù, ý thức lưu giữ cũng bắt đầu từ đấy.

Sau ngày giải phóng, hàng chục lần, ông Toản cùng những cựu tù trở lại Côn Đảo tìm tư liệu về cuộc sống, chiến đấu và hy sinh anh dũng của những đồng đội cũ. Tự thấy mình như “mắc nợ” với con người và mảnh đất này, ông xin nghỉ hưu non để dành thời gian trọn vẹn cho tâm nguyện đau đáu của mình. Tác phẩm “Ác liệt Côn Đảo” là thành quả đầu tiên của những năm tháng đam mê kiếm tìm tư liệu. Nguồn tư liệu sống động về Côn Đảo được nghiên cứu, phân tích, kết nối thành những chứng cứ thuyết phục, cũng lần lượt ông Bùi Văn Toản tái hiện qua hơn 10 cuốn sách “Côn Đảo - 6.694 ngày đêm”, “Những bức tranh Côn Đảo”, “Những tờ báo của tù nhân Côn Đảo”, “Côn Đảo - Bản anh hùng ca bất khuất”, “Huyền thoại Côn Đảo”... Ông Toản ở tuổi 60 bắt đầu lọ mọ tự học đánh máy vi tính, soạn thảo văn bản giấy tờ. Mò mẫm mãi rồi ông cũng sử dụng thành thạo phần mềm xử lý những chồng tài liệu, số liệu ngồn ngộn đã sưu tầm, tra cứu được. Cách đây vừa tròn năm năm, bộ sách “Nhà tù Côn Đảo - Danh sách hy sinh và từ trần giai đoạn 1930 - 1975” ra mắt công chúng tập hợp thông tin của 3.277 tử tù, liệt sĩ tại Côn Đảo, được biên soạn theo họ tên, năm sinh, quê quán, ngày hy sinh, tình trạng mộ phần, số tù tại Côn Đảo, mức án, nội dung bản án... Chẳng cho phép mình nghỉ ngơi trong cuộc hành trình ngược về quá khứ, còn thấy đủ sức để đọc, để đi và để trả “món nợ” với anh em bạn tù, ông sưu tầm, biên soạn bộ sách thứ hai gồm ba tập mang tên: “Tù nhân Côn Đảo 1940-1945” với hơn 3.200 trang, cung cấp thông tin của 6.342 người tù, với phần tra cứu được xếp theo từng tỉnh, thành trong cả nước...

Đây là kết quả của hơn mười năm trời âm thầm, bền bỉ sao lục từ khối tư liệu khổng lồ, những giấy báo tử, hồ sơ lưu ở các kho tư liệu ở các Trung tâm Lưu trữ tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, huyện Côn Đảo, từ vô số nhân chứng sống và sự giúp đỡ nhiệt tình từ những đồng đội cũ. Người bạn luôn động viên và sát cánh bên ông là Tư Cẩn, tên thật là Trịnh Văn Lâu, nguyên Ủy viên T.Ư Đảng, từng là Bí thư Đảng bộ Lưu Chí Hiếu, Bí thư Đảo ủy lâm thời lãnh đạo cuộc nổi dậy giải phóng Côn Đảo, nay tuổi đã xấp xỉ 90. “Quyết tâm hoàn thành cuốn sách tiếp theo dành cho Côn Đảo có lẽ đã giúp ông già tôi vượt qua ba lần đột quỵ tưởng chừng không qua khỏi”, ông thành thực nói.

Ban liên lạc cựu tù Côn Đảo đứng ra vận động một số cơ quan, đoàn thể doanh nghiệp hỗ trợ kinh phí in ấn. Khi ấy, những chuyến xe tình nguyện nặng nghĩa tình chở sách đi các tỉnh, thành phố trong cả nước. Từ khi các “công trình” được công bố, nhiều gia đình biết được ngày mất, thậm chí nơi chôn của người thân, hàng nghìn người được Sở Lao động, Thương binh và Xã hội có căn cứ xét truy tặng liệt sĩ và công nhận danh hiệu lão thành cách mạng hay được hưởng chính sách chăm lo cho người có công ở các địa phương. Ngôi nhà nhỏ trên đường Hoàng Văn Thụ, TP Hồ Chí Minh của ông thỉnh thoảng lại đón tiếp những vị khách đặc biệt, là thân nhân của liệt sĩ Côn Đảo. “Những người vợ khóc hết nước mắt khi tìm được chút thông tin ít ỏi của chồng. Những đứa con tự hào tìm về mộ cha ở Nghĩa trang Hàng Dương... Điều ấy làm tôi thấy ấm lòng và thôi thúc tôi bước tiếp” - ông bày tỏ. Cũng nhờ những nỗ lực của ông và nhiều cựu tù khác, hơn 10 người đã được phong tặng và truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân như các ông Cao Văn Ngọc, Lưu Chí Hiếu... vượt qua vô số rào cản từ sự vô cảm của con người và những rắc rối của thủ tục giấy tờ trong nhiều năm.

Ông Bùi Văn Toản và đồng đội ở Bảo tàng Côn Đảo.

Từ những tác phẩm gửi gắm bao tình cảm, tâm huyết và mồ hôi công sức, dù đã lớn tuổi, ông vẫn đi học và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ sử học; năm 2011 ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động - danh hiệu dành cho người cựu tù tri ân với các thế hệ tù nhân Côn Đảo. Giờ đã ở tuổi 75, người lính già vẫn trăn trở :“Chỉ tiếc thời gian của tôi không còn nhiều và sức lực cũng có giới hạn. Còn biết bao liệt sĩ vô danh, biết bao gia đình vẫn phải lấy ngày 27-7 làm ngày giỗ chung cho người thân của họ, biết bao anh em chưa được vinh danh như họ xứng đáng...”.

Cuối tháng bảy này, lễ giỗ chung lần thứ ba dành cho các liệt sĩ Côn Đảo sắp được tổ chức. Là thành viên trong Ban tổ chức, hàng tháng nay ông tất bật với các công tác chuẩn bị để bảo đảm cho các cựu tù và thân nhân có một buổi hội ngộ đầy xúc động và ý nghĩa. Bởi như ông chia sẻ, với các cựu tù hầu hết ở tuổi gần đất xa trời, lần gặp mặt nào cũng có thể là lần cuối. Món quà ý nghĩa mà ông Bùi Văn Toản dành tặng đồng đội lần này là những thùng sách mới tái bản và bổ sung: Báo chí của tù nhân trại 6B Côn Đảo, Danh sách cựu tù chính trị câu lưu bảo vệ khí tiết của trại 6B, Ba cuộc đấu tranh tuyệt thực lớn nhất trong lịch sử nhà tù Côn Đảo...