Một phương thức giao dịch mới, phức tạp
Về bản chất, TTCKPS là thị trường phân tán rủi ro, hay còn gọi là thị trường chuyển nhượng rủi ro. Các sản phẩm của TTCKPS ngay từ khi ra đời đã có mục tiêu tự thân của chúng, đó là nhằm quản trị rủi ro. Bản chất của các công cụ như Hợp đồng tương lai (HÐTL) và Hợp đồng quyền chọn (Options) chính là bảo đảm cho một bên của hợp đồng ấn định trước giá trị trong tương lai, từ đó giúp nhà đầu tư thiết lập được cơ chế phòng vệ rủi ro (hedging).
Theo HNX, hai sản phẩm đầu tiên được triển khai trên TTCKPS là HÐTL chỉ số cổ phiếu (Equity Index Futures) mà tài sản cơ sở là chỉ số VN30, HNX30; và HÐTL trái phiếu Chính phủ (Bond Futures) với tài sản cơ sở là một trái phiếu giả định có đặc điểm như một trái phiếu Chính phủ do Kho bạc Nhà nước phát hành.
Ðể giao dịch các sản phẩm chứng khoán phái sinh (CKPS), nhà đầu tư phải mở tài khoản giao dịch tại CTCK là thành viên giao dịch CKPS của Sàn Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX). Tương ứng với tài khoản giao dịch này, nhà đầu tư sẽ được mở tài khoản ký quỹ tại thành viên bù trừ. Với những nhà đầu tư đã có tài khoản giao dịch trên thị trường cơ sở, nhà đầu tư cần thỏa thuận với CTCK về việc sử dụng tài khoản sẵn có để giao dịch CKPS.
Khác biệt với chứng khoán cơ sở, nhà đầu tư muốn mua cổ phiếu phải có đủ tiền (100%) và muốn bán cổ phiếu phải có đủ chứng khoán trên tài khoản giao dịch của mình, trên TTCKPS nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ một số tiền rất nhỏ so với giá trị hợp đồng CKPS - sử dụng lợi thế đòn bẩy. Do đó, trước khi đặt lệnh (không phải lệnh giao dịch đối ứng để đóng vị thế đã mở trước đó) nhà đầu tư phải thực hiện ký quỹ lần đầu theo một tỷ lệ nhất định do thành viên bù trừ quy định tương ứng với số CKPS dự kiến mua/bán. Lệnh giao dịch thành công của nhà đầu tư sẽ được chuyển qua Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (VSD) liên tục trong phiên theo thời gian thực (real-time) để thực hiện thanh toán. Việc thanh toán được thực hiện trên tài khoản tiền gửi ký quỹ, tài khoản chứng khoán ký quỹ của nhà đầu tư.
Tuy nhiên, lợi thế đòn bẩy có thể được coi là con dao hai lưỡi với nhà đầu tư. Khi giá của HÐTL biến động theo chiều hướng có lợi thì nhà đầu tư có thể ghi nhận một khoản lãi lớn trên giá trị ký quỹ ban đầu. Nhưng ngược lại, khi giá hợp đồng biến động theo chiều hướng bất lợi, nhà đầu tư có thể sẽ phải chịu những khoản thiệt hại lớn trên khoản ký quỹ trong thời gian rất ngắn. Khi giá trị ký quỹ của nhà đầu tư xuống thấp hơn mức ký quỹ duy trì, nhà đầu tư phải nhanh chóng bổ sung ký quỹ. Nếu không bổ sung ký quỹ kịp thời, nhà đầu tư buộc phải đóng một phần/toàn bộ vị thế đang nắm giữ bằng việc đặt lệnh đối ứng trên thị trường. Khi giá hợp đồng tiếp tục biến động bất lợi trong khi vẫn chưa đóng được vị thế, khoản ký quỹ của nhà đầu tư vẫn sẽ phải hứng chịu các khoản lỗ có thể lớn hơn giá trị ký quỹ. Khi đóng được vị thế, nhà đầu tư vẫn phải thanh toán các thiệt hại cho thành viên thanh toán bù trừ và CTCK nếu như giá trị ký quỹ của nhà đầu tư không đủ để chi trả.
Cơ hội luôn đi đôi với thách thức
Theo TSKH Nguyễn Thành Long, Chủ tịch HÐQT HNX, sự ra đời TTCKPS không chỉ là bước kế tiếp nhằm hoàn chỉnh cấu trúc, hỗ trợ cho sự phát triển bền vững của TTCK cơ sở mà còn tạo tiền đề tăng tính cạnh tranh của TTCK Việt Nam và từng bước hội nhập sâu hơn với các thị trường khu vực và trên thế giới. Tuy nhiên, vấn đề thách thức lớn hiện nay là tìm lời giải cho câu hỏi: Làm thế nào để thu hút được sự tham gia của những nhà đầu tư nước ngoài và nhóm các nhà đầu tư nhỏ lẻ, đang chiếm đa số trên TTCK cơ sở tham gia vào TTCKPS Việt Nam?
Cho đến nay, dù tiếng cồng khai trương phiên giao dịch đầu tiên của TTCKPS dự kiến sắp được vang lên, nhưng phần đông nhà đầu tư chứng khoán, chủ thể không thể thiếu khi vận hành TTCKPS, vẫn còn mơ hồ về khái niệm TTCKPS. Cũng theo ông Nguyễn Thành Long, trong thời gian qua, công tác đào tạo mới tập trung hướng đến chi tiết kỹ thuật để giao dịch, để vận hành sản phẩm của TTCKPS. Có những nội dung cơ bản như: Nhà đầu tư sẽ thu được lợi nhuận như thế nào? Cơ chế tạo lợi nhuận ra sao? Rủi ro trong giao dịch mà họ sẽ gặp phải ở mức độ nào? Cách phòng tránh rủi ro ra sao… lại chưa được truyền thông tốt. Có lẽ trong thời gian tới, cơ quan quản lý và CTCK cần khảo sát để nắm bắt được nhu cầu về đào tạo, như vậy mới đáp ứng được mong muốn của nhà đầu tư.
Nhìn dài hạn, để phòng ngừa được rủi ro khi tham gia giao dịch trên TTCKPS, việc thứ nhất là nhà đầu tư nên tìm hiểu kỹ các quy định, cách thức giao dịch, đặc biệt cách thức ký quỹ, để tránh những tổn thất đáng tiếc. Thứ hai, nhà đầu tư cần xây dựng riêng cho mình một chiến lược giao dịch phù hợp với năng lực tài chính, kinh nghiệm, kiến thức của bản thân và tuân thủ đúng các yêu cầu của pháp luật khi tham gia TTCKPS. Thứ ba, các sản phẩm CKPS thường có mối tương quan chặt chẽ với tài sản cơ sở hoặc tài sản khác cùng dựa trên một tài sản cơ sở. Tuy nhiên, lợi nhuận và rủi ro là hai mặt của một đồng xu. Vậy nên, điểm mấu chốt vẫn là kiểm soát rủi ro tốt để mang lại sự thịnh vượng cho nhà đầu tư. Ðiều này không những cần đến bàn tay của nhà kiến thiết và quản lý thị trường!
TTCK cơ sở đóng vai trò huy động vốn cho doanh nghiệp và cung cấp sản phẩm đầu tư tạo lợi nhuận cho nhà đầu tư. Còn TTCKPS được tạo ra nhằm bảo vệ lợi nhuận, sự hiệu quả của nguồn vốn huy động được thông qua cơ chế phân tán rủi ro.
