Sớm hoàn thiện hành lang pháp lý

Nhân Dân cuối tuần có cuộc trò chuyện với PGS, TS Nguyễn Hồng Quân (ảnh nhỏ), Viện trưởng Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED) về việc xây dựng khung pháp lý để thị trường đủ sức hút đối với doanh nghiệp, nhà đầu tư.

- Thưa ông, hiện Việt Nam đang trong giai đoạn vận hành thị trường carbon tự nguyện và các tín chỉ bán cho khách quốc tế. Ông đánh giá như thế nào về tiềm năng của thị trường này?

- Cho đến nay, các con số được công bố về thị trường carbon tự nguyện, chủ yếu thuộc về nhóm dự án giữa Chính phủ và các tổ chức quốc tế. Và bản thân những dự án này mới tập trung ở một số ít lĩnh vực, như: lâm nghiệp, nông nghiệp, năng lượng tái tạo… và còn ở dạng mô hình thí điểm.

Tôi cho rằng, những con số này còn rất nhỏ so với tiềm năng và dư địa của từng ngành, trên bình diện tổng thể của quốc gia còn lớn hơn. Chẳng hạn, các lĩnh vực xây dựng, công nghiệp, giao thông vận tải và đặc biệt năng lượng tái tạo còn rất nhiều tiềm năng và dư địa. Trong khi chưa khai thác nhiều ở những lĩnh vực trên, dù khoa học - công nghệ hiện đại cho phép chúng ta có thể chuyển đổi những ngành này theo hướng giảm phát thải, thu hồi carbon.

- Chúng ta vừa bước sang năm 2026, như vậy, khoảng thời gian tính đến thời điểm vận hành thị trường tín chỉ carbon không còn nhiều. Ông nhìn nhận thế nào về tiến độ triển khai trên thực tế?

- Khoảng thời gian, từ khi xuất hiện những ý tưởng và nền tảng ban đầu về thị trường tín chỉ carbon trong giai đoạn 2022-2023, tới khi chốt thời điểm dự kiến vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon vào cuối năm 2026, với khởi đầu ở Thành phố Hồ Chí Minh, trước khi mở rộng quy mô vào năm 2027, là không dài. Đây là minh chứng cho những nỗ lực của các cơ quan quản lý trong việc tận dụng công cụ tài chính carbon cho cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, những bước tiến của Việt Nam vẫn chậm, dẫn tới khoảng cách lớn giữa nước ta và các quốc gia đã áp dụng cơ chế định giá carbon - chủ yếu dưới hình thức đánh thuế carbon và thị trường carbon. Chẳng hạn, hoạt động thương mại hóa tín chỉ carbon ở Việt Nam vẫn còn khoảng trống pháp lý. Cụ thể, nước ta chưa có quy định chính thức về định giá, mới chỉ có dự thảo Nghị định đưa ra nguyên tắc và hai phương pháp xây dựng giá khởi điểm, nên các tổ chức thiếu cơ sở định giá thống nhất.

Về chia sẻ lợi ích, chưa có cơ chế chung áp dụng cho toàn bộ tín chỉ carbon rừng. Nghị định số 107/2022/NĐ-CP của Chính phủ chỉ áp dụng cho Thỏa thuận chi trả giảm phát thải khí nhà kính (ERPA), trong khi dự thảo Nghị định mới còn dừng ở mức đề cập nguyên tắc quản lý và sử dụng nguồn thu. Ngoài ra, các vấn đề về cơ sở hạ tầng giao dịch và kỹ thuật, như hệ thống đăng ký quốc gia, sàn giao dịch carbon cũng chưa vận hành, carbon rừng chưa được xem là chỉ tiêu chính thức trong kiểm kê rừng.

- Vậy cần ưu tiên hoàn thiện những cấu phần nào để sàn giao dịch tín chỉ carbon đi vào vận hành thí điểm đúng dự kiến?

- Việc cần làm ngay là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu nền (baseline) cho các nhóm khác nhau, gồm các cá nhân, đơn vị, tổ chức đã và đang thực hiện dự án giảm phát thải, hấp thụ và lưu giữ carbon… là bên bán những sản phẩm, hàng hóa dự kiến được giao dịch trên thị trường, còn lại là bên mua.

Chẳng hạn, ba lĩnh vực sản xuất có lượng phát thải khí nhà kính lớn, gồm sắt thép, xi-măng và nhiệt điện -
hiện chiếm trên 70% lượng phát thải toàn ngành công nghiệp của Việt Nam - sẽ là ba lĩnh vực trọng tâm trong giai đoạn thị trường tín chỉ carbon vận hành thí điểm.

Với hai kịch bản bù trừ hạn ngạch phát thải bằng tín chỉ carbon lần lượt ở mức 10% và 20%, vai trò người bán và người mua giữa các đơn vị thuộc ba ngành này sẽ có sự hoán đổi. Cụ thể, ngành thép sẽ là bên bán trong kịch bản bù trừ bằng tín chỉ carbon ở mức 10% hạn ngạch, nhưng sẽ trở thành bên mua trong kịch bản bù trừ tín chỉ carbon ở mức 20% hạn ngạch, do giá tín chỉ carbon xuống thấp theo thông tin từ dự án đánh giá tác động của hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon tại Việt Nam, do Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thực hiện.

Khác với ngành thép, ngành nhiệt điện có mức phát thải rất cao, nên sẽ là bên mua chủ yếu trong giai đoạn thí điểm thị trường tín chỉ carbon. Còn ngành xi-măng sẽ là bên bán tín chỉ, do có khả năng đầu tư, áp dụng công nghệ nhằm tăng hiệu quả, giảm phát thải.

Với “Đóng góp do quốc gia tự xác định” (NDC), vẫn chưa có chiến lược tài chính cụ thể đi kèm để khuyến khích đầu tư công và tư cho việc thực hiện NDC. Hơn nữa, NDC cũng chưa tích hợp các lĩnh vực xã hội và các mục tiêu phát triển quốc gia. Đây là những việc cần ưu tiên thực hiện sớm, nhất là yêu cầu xây dựng, bổ sung dữ liệu đầu vào, và rất cần có khung pháp lý để thực hiện việc này.

Bên cạnh hai phần việc trên, việc phát triển hệ sinh thái hỗ trợ thị trường (gồm: thể chế tài chính, tổ chức tư vấn, thẩm định và kết nối với bên mua) cũng cần được lưu tâm, trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp trong nước hiện phụ thuộc vào các đơn vị quốc tế trong việc kiểm kê khí thải carbon.

Đồng thời, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế phân cấp - phân quyền, đặc biệt là với cấp chính quyền địa phương, để hỗ trợ triển khai dự án trong thực tế. Trong đó, quy định rõ khuôn khổ và chỉ tiêu, để các dự án giảm phát thải được kiểm tra, đo lường và xác minh một cách độc lập. Ngoài ra, cần phân chia rõ vai trò cho đơn vị, cá nhân thực hiện cấp phép và quản lý dự án giao dịch tín chỉ carbon.

- Nếu đưa ra lời tư vấn đối với những doanh nghiệp, nhà đầu tư đang muốn tham gia thị trường mới mẻ này, ông sẽ nói gì?

- Nếu doanh nghiệp muốn nhanh chóng chuyển đổi để sản xuất xanh hơn, sẽ phải thay đổi công nghệ và quy trình sản xuất-kinh doanh. Sẽ cần hướng đến một mô hình có tính bao hàm hơn là mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm giúp khép kín và nâng tầm mô hình kinh tế của doanh nghiệp.

Chẳng hạn, với hoạt động sản xuất lúa bền vững và bán được tín chỉ carbon, ngoài việc thu tiền thêm từ tín chỉ, người nông dân có thể bán được lúa với giá cao hơn so với sản xuất kiểu truyền thống vì sản phẩm sạch. Sản phẩm cũng góp phần bảo vệ và nâng cao sức khỏe của người sản xuất cũng như người tiêu dùng thì đó cũng là cách tiết kiệm hoặc tạo ra tiền. Bên cạnh đó, còn tạo ra môi trường xanh sạch hơn để chúng ta có thể khai thác các dịch vụ khác như du lịch… Đó là những giá trị vô hình nhưng thực tế có ý nghĩa rất lớn về mặt môi trường và xã hội ngoài việc thu lợi từ bán tín chỉ carbon.

Như vậy, về phía doanh nghiệp, chuyển đổi để sản xuất xanh hơn là hết sức cần thiết. Nhưng sau khi đạt được những thành quả ban đầu, doanh nghiệp không nhất thiết phải bán tín chỉ carbon ngay, vì giá mặt hàng này đang khá thấp. Doanh nghiệp có thể chờ đợi thêm, khi cơ chế CBAM chính thức có hiệu lực, giá có thể tăng 5-10 lần hiện tại - tức là nếu bán sớm với giá rẻ, có thể phải mua lại với giá cao hơn trong tương lai. Hiện một số doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng tái tạo có dư địa lớn trong lĩnh vực này nhưng chưa vội bán mà vẫn để dành chờ giá tăng.

- Theo Dự thảo về giao dịch quốc tế tín chỉ carbon, doanh nghiệp chỉ được phép chuyển nhượng tối đa 10% tín chỉ tạo ra từ hoạt động giao thông xanh và 10-20% từ các biện pháp năng lượng tái tạo. Mức trần này, liệu có vô tình “khóa” tiềm năng doanh thu từ tín chỉ carbon - nguồn thu mà nhiều doanh nghiệp kỳ vọng để bù đắp chi phí đầu tư?

- Nếu nhìn nhận một cách cứng nhắc, mức trần là 10% hay 20% đều gây khó khăn cho doanh nghiệp. Ngược lại, nếu thả lỏng mức trần mua - bán giữa hai bên, sẽ khó tạo động lực cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm thiểu phát thải. Do đó, cần phân chia giữa nhóm ngành, nghề có khả năng chuyển đổi xanh ở mức cao và thấp hơn. Đồng thời, tạo dư địa cho việc điều chỉnh mức tín chỉ carbon tối đa mỗi đơn vị, ngành, nghề được phép chuyển nhượng.

Tôi tin rằng mức 10% và 20% không phải mức trần mua - bán được áp dụng trong dài hạn. Chẳng hạn, trong giai đoạn đầu thực hiện dự án, cơ quan quản lý có thể áp dụng một trong hai mức này. Nhưng khi những bất cập dần bộc lộ theo thời gian, các bên sẽ cùng thảo luận, tìm phương án và mức điều chỉnh phù hợp.

- Xin trân trọng cảm ơn ông! ■