Những đặc điểm nêu trên đã tạo cho Quảng Ninh có nguồn lợi thủy sản đa dạng, được công nhận là một trong bốn ngư trường trọng điểm của cả nước, với trữ lượng hằng năm trên 200.000 tấn. Ông Cao Tuy, một chuyên gia về biển cho biết: "Vùng biển Quảng Ninh có mặt hầu hết các loài hải sản của vùng biển Bắc Bộ, bao gồm hàng trăm loài tôm cá mực khác nhau, hình thành các bãi cá đẻ, bãi cá nổi, bãi cá đáy, đến các vùng đặc sản quý hiếm như: ngọc trai ở quần đảo Cô Tô, bào ngư ở đảo Ba Mùn, hải sâm ở Vân Đồn, tôm he, tôm hùm ở Cô Tô, Hạ Long, Bái Tử Long... và là nơi nuôi trồng thủy sản lớn nhất các tỉnh phía bắc".
Cô Tô, quần đảo có nhiều hải sản, cách xa đất liền bốn giờ tàu cá chạy từ huyện đảo Vân Đồn, nếu đi từ thành phố Hạ Long phải mất tám tiếng. Thời kỳ chống đế quốc Mỹ, ngư trường Cô Tô là trọng điểm khai thác cá biển của miền bắc. Nơi đây không chỉ nhiều cá, mà còn nhiều hải sản quý hiếm, đặc biệt là ngọc trai. Theo tài liệu điều tra năm 1973 của ngành thủy sản, ngọc trai ở Cô Tô có mật độ dày đặc, lên tới 80 - 100 con một mét vuông.
Người dân trên đảo Cô Tô thường bắt trai về nấu cháo và làm thức ăn hằng ngày. Ai đến Cô Tô, không thể bỏ qua được bát cháo trai đầy thi vị, ăn vào nhớ mãi.
Năm 1992, việc nghiên cứu nuôi trai cấy ngọc trai được tiếp tục trở lại, lần này các chuyên gia chọn quần đảo Hang Dơi, Nhiên Tân huyện Vân Đồn nuôi trai cấy thử nghiệm thành công, nhưng việc nuôi cấy ngọc trai ở Quảng Ninh được phát triển mạnh trong những năm đổi mới, đã mang lại hiệu quả đáng khích lệ. Hiện nay, Quảng Ninh có tới tám doanh nghiệp nuôi cấy ngọc trai.
Ngọc trai là sản phẩm mỹ nghệ quý có giá trị kinh tế cao. Vỏ trai là nguyên liệu cho kỹ thuật khảm trai. Thịt trai và cơ trai có hàm lượng dinh dưỡng cao (Prô-tít 56%, glu-xít trên 30%, li-pít trên 10%). Ngoài ra từ thịt và ngọc trai có thể làm ra nhiều loại thuốc quý hiếm: miễn dịch, hạ huyết áp, chống viêm nhiễm, bỏng, bệnh đường ruột, đau mắt, kem xoa mặt... Ngọc trai đã được biết đến từ khi bắt đầu nền văn minh của loài người. Chúng được ưa chuộng ngang với những loại đá quý khác bởi vẻ đẹp rực rỡ.
Ngay từ đầu năm 1992, Công ty Dịch vụ nuôi trồng thủy sản Trung ương liên doanh với huyện đảo Vân Đồn, nhập công nghệ kỹ thuật Nhật Bản nuôi trai cấy ngọc trên vùng biển Bái Tử Long. Sau hai năm triển khai, năm 1994, Công ty liên doanh đã hoàn thành giai đoạn thử nghiệm. Thu hoạch đợt đầu được 24 kg ngọc trai, tương đương với gần 50 nghìn viên ngọc. Sau chọn lọc, phân loại có tới 80% số sản phẩm đạt từ loại ba đến loại một, đủ tiêu chuẩn xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản đạt hiệu quả kinh tế cao. Nhưng kết quả đạt được trong giai đoạn này không phải là doanh thu. Điều quan trọng hơn, then chốt hơn chính là xác định được điều kiện, môi trường vùng biển Quảng Ninh đặc biệt là Vịnh Hạ Long và Bái Tử Long có nhiều thuận lợi cho việc phát triển nghề nuôi cấy ngọc trai.
Đây cũng là thời kỳ ta tiếp thu công nghệ nuôi trai cấy ngọc tiên tiến của Nhật Bản và đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật có tay nghề vững vàng, làm cơ sở hạt nhân cho việc phát triển nghề nuôi trai cấy ngọc ra toàn tỉnh.
Trong hội nghị khoa học tổng kết hai năm nuôi trai cấy ngọc trên vùng vịnh Hang Dơi, Nhiên Tân thuộc Vịnh Bái Tử Long thuộc huyện đảo Vân Đồn, ông Iwaki đại diện cho Công ty Ogowa Nhật Bản, đơn vị chuyển giao công nghệ nuôi cấy ngọc trai nước mặn đã khẳng định: "Vùng biển Quảng Ninh có nhiều eo vịnh tốt là nơi quần tụ của nhiều loại thủy sản có giá trị kinh tế cao. Đặc biệt là các loài nhuyễn thể (Molasca) trong đó điển hình là các loại ngọc (P.Martensii, P.Maxima, P.Penguin, P.Magratijera). Nhưng phù hợp với vùng biển Quảng Ninh là loại ngọc trai Pinetada Mantensii, hay còn gọi là trai Mã Thị.
Nhiệt độ và độ mặn là hai yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống thường ngày của ngọc trai. Trai sống ở vùng biển cạn ở mức thủy triều thấp nhất cho đến độ sâu 75m nước cách bờ khoảng 10-16 cây số. Trai Mã Thị thích ứng với vùng biển, vùng vịnh có độ sâu từ 3-15 m nước, đáy biển, vịnh là cát sỏi nhỏ, cát bùn. Nhiệt độ nước biển từ 20-25 o C, nhiệt độ giảm xuống 13 o C hầu như trai ngừng hoạt động, nếu giảm xuống còn 7 o C thời gian dài sẽ dẫn đến chết hàng loạt. Trai Mã Thị rất nhạy cảm với sự thay đổi nồng độ muối, chúng thích hợp với nồng độ muối cao từ 22 đến 30 phần nghìn phù hợp với vùng biển Quảng Ninh, đặc biệt là vịnh Bái Tử Long và Vịnh Hạ Long có nồng độ muối cao phù hợp với loài Trai Mã Thị sinh sống và phát triển.
Có lẽ vì thế mà ông Ogura Masuo một chuyên gia về ngọc trai nổi tiếng của Nhật Bản khi đến Hạ Long đã phải thốt lên, rằng Hạ Long không chỉ có phong cảnh thiên nhiên đẹp mê hồn quyến rũ, mà đây còn là môi trường hiếm có đối với nghề nuôi trai cấy ngọc. Năm 1997, ông Ogura Masuo thay mặt tập đoàn nuôi trai cấy ngọc có truyền thống của Nhật (Công ty Komatsu Pearl) quyết định liên doanh với Công ty xuất khẩu thủy sản II, nuôi trai cấy ngọc trên Vịnh Hạ Long. Ông Ngô Duy Thực giám đốc Công ty xuất khẩu thủy sản II làm Chủ tịch Hội đồng quản trị, ông Ogura Masuo làm giám đốc. Một thời gian sau, chính ông Ogura Masuo đã gọi con trai là Takahiro đến Vịnh Hạ Long làm việc để sau này kế nghiệp ông. Takahiro tâm sự: "Cha tôi già rồi, cái tuổi ông là phải nghỉ ngơi nhưng vùng vịnh Hạ Long đã níu giữ ông, và ông quyết làm thành công việc nuôi trai cấy ngọc ở vịnh Hạ Long trước khi nghỉ. Còn tôi sẽ là người kế nghiệp ông".
Vịnh Hạ Long đúng là môi trường thuận lợi cho việc nuôi trai lấy ngọc. Trước hết là vùng vịnh nơi đây kín gió, nước sạch, phù du sinh vật phong phú, đa dạng là nguồn thức ăn tốt cho trai ngọc. Một yếu tố quan trọng nữa là nhiệt độ và nước mặn ở đây rất phù hợp cho môi trường sinh sống và phát triển của loài ngọc trai.
Nuôi trai trên bè nổi hoặc phao dây. Trai nhốt trong lồng và thả lồng trong bè. Bè nuôi trai có hai loại: loại bè tre và loại bè gỗ, nhưng vật liệu rất sẵn có ở Quảng Ninh. Nuôi trai bằng phao dây, dây neo cố định hai đầu, giữa kết lớp phao có sức nổi 10 kg. Khoảng cách giữa các dây treo lồng nuôi trai, khoảng cách buộc lồng trên các thanh bè từ 40-50 cm/dây treo lồng. Trai dùng để cây ngọc là trai nguyên liệu, hoặc gọi là trai mẹ. Trai hai năm tuổi có thể cấy ngọc. Trai cấy ngọc phải chọn đủ quy cỡ, trọng lượng đạt từ 30 đến 40 con và phải chọn thật đều để sau này thu hoạch sản phẩm ngọc trai đồng đầu. Trước khi đưa trai vào cấy ngọc trai được đưa vào lồng nhựa hoặc lồng tre để xử lý làm vệ sinh, dìm xuống sâu, lôi lên cao, vớt phơi nắng, ủ trong lồng kín, dụng cụ cấy ngọc gồm có: giá cấy ngọc, kìm mở vỏ trai, dao cấy, kìm đưa hạt, kìm giữ, dao cắt tế bào, phanh các loại, kéo cắt tế bào, giá gỗ... Nhân ngọc làm bằng nhựa tổng hợp, hoặc vỏ các loài nhuyễn thể để chế tạo nhân ngọc, song nhân ngọc tốt nhất hiện nay là loại nhân được chế tạo từ vỏ trai cóc nước ngọt (Lamprotula). Nhân ngọc có kích thước từ 2 mm đến 10 mm mỗi trai cấy hai viên nhân, nhân bên trái và nhân bên phải. Dùng kìm mở miệng trai, dùng dao rạch và đưa nhân vào phần mềm của màng áo ngoài tạo thành một cái túi. Miệng túi bằng đường kính của viên nhân, dùng kim đưa miếng tế bào vào đáy túi, xong đưa hạt nhân vào ép sát với miệng mô tế bào. Miếng mô tế bào sẽ tái sinh bọc lấy viên nhân tiết ra chất ngọc bám vào nhân ngọc tạo thành viên ngọc. Sau khi ghép nhân trai mẹ thường yếu đi rất nhiều vì vậy phải nuôi hồi sức trong lồng. Nuôi trong 10-15 ngày đưa lên xác định tỷ lệ trai chết hoặc nhả nhân.
Trai sống và ngậm nhân được chuyển sang lồng chữ nhật để nuôi cho đến khi thu hoạch.
Quảng Ninh có tám đơn vị nuôi trai cấy ngọc ở Vịnh Hạ Long và Vịnh Bái Tử Long bao gồm: Công ty Thái Bình Dương, Công ty Trai ngọc phương Đông, Công ty TNHH Toàn Thắng, Công ty liên doanh TNHH Hạ Long. Xí nghiệp Hải Ninh. Công ty xuất khẩu thủy Quảng Ninh. Trung tâm hỗ trợ phát triển Vân Đồn... Các đơn vị, công ty nuôi trai đều liên doanh với Nhật Bản hoặc trực tiếp nhận công nghệ nuôi trai cấy ngọc tiên tiến của Nhật. Mỗi đơn vị, công ty có hàng trăm công nhân có tay nghề vững vàng, trong đó có từ 60 đến 70% là kỹ thuật khá, mỗi ngày cấy được từ 200 đến 300 con ngọc trai. Cá biệt có chị cấy tới 400 con/ngày, bằng năng suất của công nhân Nhật Bản. Tôi hỏi một nữ công nhân trẻ, quê ở Vân Đồn làm nghề cấy ngọc được ba năm. Cô gái trẻ cho biết, mỗi ca cô đặt được 500 - 560 viên ngọc, thu hoạch mỗi tháng từ 4 đến 5 triệu đồng trở lên. Cô gái giải thích: "Cấy ngọc đòi hỏi tay nghề của người thợ phải chính xác, đặt chệch một chút, mô tế bào không bọc được viên nhân, nhân ngọc sẽ vô giá trị, không tạo thành được viên ngọc".
Nhờ có đội ngũ công nhân kỹ thuật khá, nên nuôi trai cấy ngọc ở Quảng Ninh đạt tỷ lệ ngậm ngọc khá cao 60%.
Thu hoạch có từ 80 đến 85% ngọc đạt loại ba đến loại một đủ tiêu chuẩn xuất khẩu. Từ năm 1995 đến nay, mỗi năm Quảng Ninh đã xuất khẩu từ 5 đến 15 triệu viên ngọc thu về một khoảng ngoại tệ lớn. Tại đây cũng đã sản xuất được các viên ngọc có đường kính từ 7 đến 8 mm, có màu sắc đẹp, rực rỡ như trắng bạc, xanh ngà, màu phớt hồng và vàng ngà. Đơn cử, Công ty ngọc trai liên doanh Việt - Nhật Hạ Long Pearl bắt đầu cấy ngọc đầu năm 1997, nhưng chỉ một năm sau, năm 1998, sản lượng thu hoạch mẻ ngọc đầu tiên đã đạt tới 145 kg. Và cứ thế, năm 2000 đạt tới 300 kg.
Từ đó đến nay liên doanh Hạ Long Pearl luôn là đơn vị có sản lượng ngọc trai xuất khẩu cao nhất của Quảng Ninh, với số vốn ban đầu ba triệu USD đã nhân lên gần 10 triệu USD.
Điều đáng chú ý là ngoài việc nuôi cấy ngọc trai mang lại hiệu quả kinh tế cao khoảng 30 - 40% lợi nhuận, đến nay Quảng Ninh đã sản xuất được con giống không phải mua của nước ngoài như trước đây. Thành công đó đã tạo cho công ty, đơn vị nuôi trai cấy ngọc chủ động trong sản xuất kinh doanh và phát triển một cách bền vững. Ngoài việc cung cấp con giống cho địa phương từ năm 2001 đến nay, mỗi năm công ty còn xuất khẩu hơn 10 triệu con trai giống sang Nhật Bản và các nước khác. Các chuyên gia thủy sản cho biết: "Nuôi trai lấy được trai giống để nuôi thương phẩm lấy ngọc là một yếu tố quan trọng, nó tạo thế chủ động trong sản xuất và trai sống trong môi trường không phát sinh dịch bệnh phát triển nhanh".
Như ngợp trong những con số biết nói, tôi tin một ngày không xa, vùng biển Quảng Ninh sẽ là địa chỉ nuôi cấy ngọc trai nổi tiếng trên thế giới. Bởi đã từ lâu, Quảng Ninh - Biển Ngọc đã chủ động tìm mọi cách biến ước mơ thành hiện thực.
