Phân chia quyền lợi dầu mỏ, vấn đề gai góc giữa hai miền nam - bắc Xu-đăng

Theo kết quả cuộc trưng cầu ý dân ngày 9-1 vừa qua, với 99% phiếu ủng hộ, miền nam  Xu-đăng sẽ chính thức tách khỏi miền bắc thành quốc gia độc lập vào tháng 7 tới. Việc tách Xu-đăng làm hai quốc gia sẽ khiến đất nước rộng lớn nhất châu Phi này phải đối mặt những vấn đề gai góc khó giải quyết, nhất là việc chia sẻ nguồn tài nguyên dầu mỏ, liên quan  lợi ích của các công ty nước ngoài đang hoạt động tại đây.

Trữ lượng dầu mỏ của Xu-đăng ước tính khoảng 6,7 tỷ thùng (lớn thứ ba châu Phi). Vấn đề còn tranh cãi trong phân chia giữa hai miền nam-bắc là khu vực miền trung A-bi-ây giàu dầu mỏ. Hiện ở khu vực này vẫn xảy ra các cuộc xung đột giữa các bộ lạc từ hai miền. Việc phân giới cắm mốc thực tế đường biên giới của A-bi-ây và sự tham gia của một bộ lạc A-rập ở phía bắc, người Mét-xi-ri-y-a là hai điểm chủ yếu của tranh chấp. Miền nam Xu-đăng chiếm 85% sản lượng dầu mỏ nước này và có rất nhiều khu vực còn chưa được thăm dò. Hơn 80% sản lượng dầu mỏ của Xu-đăng với công suất khoảng 500 nghìn thùng/ngày được đưa qua hai đường ống từ miền nam nối với Cảng Xu-đăng ở miền bắc để xuất khẩu đi các nước. Theo hiệp định hòa bình chấm dứt nội chiến giữa hai miền nam-bắc ký năm 2005, nguồn lợi dầu mỏ được chia sẻ công bằng với tỷ lệ 50-50, bởi các mỏ dầu tập trung ở miền nam, trong khi các đường ống dẫn dầu và các nhà máy lọc dầu lại nằm ở miền bắc. Miền nam không có biển và cần đường ống dẫn dầu tới Biển Ðỏ để xuất khẩu. Tuy nhiên, các quan chức miền nam muốn thay thế cách phân chia này bằng trả phí trung chuyển cho việc sử dụng cơ sở hạ tầng ở miền bắc. Ðể tránh phụ thuộc cơ sở hạ tầng ở miền bắc, miền nam đã xem xét xây dựng một đường ống xuất khẩu dầu thay thế tới thành phố biển Môm-ba-xa của Kê-ni-a. Lãnh đạo Phong trào Giải phóng nhân dân Xu-đăng ở miền nam cho biết, khu vực này sẽ không phụ thuộc cửa xuất khẩu dầu mỏ duy nhất là Cảng Xu-đăng. Nếu có thêm các mỏ dầu được phát hiện, miền nam sẽ xây dựng các đường ống dẫn dầu mới.

Với nguồn tài nguyên dồi dào, phong phú như dầu mỏ, vàng, u-ra-ni, Xu-đăng đã trở thành đối tác kinh tế quan trọng của nhiều nước như Trung Quốc, Ấn Ðộ và các nước A-rập. Nhiều nước phương Tây từ lâu cũng 'thèm khát' các mỏ dầu chủ yếu nằm ở miền nam nước này. Trong những năm gần đây, nhiều công ty nước ngoài đã triển khai các hoạt động khoan dầu ở khu vực miền nam. Công ty Dầu khí quốc gia Trung Quốc (CNPC) và Sinopec của Trung Quốc, Petronas của Ma-lai-xi-a, OVL và Total của Pháp đã mở rộng các hoạt động khai thác và thăm dò ở đây. CNPC hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất Xu-đăng với khoảng năm tỷ USD vốn đầu tư  phát triển các mỏ dầu. Trung Quốc sở hữu 50% cổ phần một nhà máy lọc dầu gần Khắc-tum, sở hữu từ 65% đến 80% sản lượng khai thác dầu của Xu-đăng. CNPC nắm giữ 40% cổ phần thông qua Công ty Hoạt động Dầu khí mà trong đó Tập đoàn dầu khí Petronas của Ma-lai-xi-a cũng có 30% cổ phần, Tập đoàn ONGC Videsh của Ấn Ðộ có 25% và công ty dầu mỏ của nhà nước Xu-đăng Sudapet có 5% cổ phần còn lại. Các tập đoàn dầu mỏ lớn của Mỹ cũng biết tới sự giàu có về dầu mỏ của Xu-đăng từ đầu những năm 1970. Vì vậy, theo các nhà phân tích, trong tương lai, miền nam Xu-đăng sẽ thu hút nhiều lợi ích hơn trong lĩnh vực dầu mỏ và khí đốt, đặc biệt từ các công ty Mỹ. Dầu mỏ chiếm 90% giá trị xuất khẩu, là nguồn thu ngoại tệ quan trọng nhất của khu vực này. Bộ trưởng Dầu mỏ Xu-đăng L. Ðeng cho biết, nước này có thể tăng sản lượng dầu từ 500 nghìn lên một triệu thùng/ngày trong ba năm tới. Ông khẳng định các công ty nước ngoài đang hoạt động khai thác tại các giếng dầu ở miền nam Xu-đăng sẽ tiếp tục hoạt động khi miền nam tách thành quốc gia độc lập. Ông cũng công bố rằng, Tập đoàn Total của Pháp sẽ tham gia cùng các công ty khai thác thăm dò dầu mỏ ở miền nam nước này vào tháng 4 tới và Công ty Dầu mỏ Ca-ta cũng sẽ hoạt động ở đây. Giu-ba, thủ phủ của miền nam Xu-đăng sẽ trở thành thủ đô đất nước thứ 54 của châu Phi nên đây là thị trường mới tiềm năng cho kinh doanh, hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài. Công ty bia quốc tế SAB Miller đã thành lập chi nhánh ở miền nam Xu-đăng và xây dựng một nhà máy ở Giu-ba với sản lượng hơn hai triệu lít/năm. U-gan-đa đang xây dựng dự án nhà ở, Ê-ri-tơ-ri-a mở các doanh nghiệp làm ăn tại đây. Kê-ni-a phát triển các kế hoạch kinh doanh mới với Nam Xu-đăng.

Theo các nhà phân tích, mặc dù Chính phủ miền bắc Xu-đăng tuyên bố tôn trọng quyết định của nhân dân miền nam về việc tách khu vực này thành quốc gia độc lập, song việc chia đất nước này thành hai phần khiến hai miền nam-bắc Xu-đăng còn phải đối mặt nhiều khó khăn trong phân chia nguồn lợi dầu mỏ. Trong khi khu vực miền nam, với cơ sở hạ tầng nghèo nàn và bị tàn phá do nội chiến và xung đột kéo dài, là cơ hội cho các nhà đầu tư nước ngoài, thì miền bắc, vốn phụ thuộc các mỏ dầu ở miền nam,  có nguy cơ mất hàng tỷ USD mỗi năm.