Người còn lại
Chúng tôi tìm đến nhà cụ Cắm, một Pả mẻ - người đưa dâu trong đám cưới Tày - nức tiếng về hát “thơ lẩu”của vùng Tày Đại Sảo thuộc huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Cạn vào đúng ngày nhà cụ làm lễ giải hạn, nhờ đó mà chúng tôi có dịp được gặp gỡ các cụ cao niên của một số vùng lân cận như Bản Duồng, Yên Mĩ, Yên Nhuận… tụ về. Cụ Cắm có tên đầy đủ là Nguyễn Thị Cắm, tuổi năm nay đã cận bách niên, ở vào cái ngưỡng như cụ, về trí nhớ có lẽ ít ai bì nổi khi cụ còn thuộc nằm lòng đến cả nghìn câu Thơ lẩu - thơ hát trong đám cưới của người Tày, Nùng.
Mắt còn sáng, chân tay còn nhanh nhẹn, lưng chưa còng, giọng vẫn còn thanh thoát lắm lắm, ngồi với chúng tôi, cụ Cắm say sưa kể về những cuộc đưa dâu mà cụ làm Pả mẻ, cụ cho biết, Pả mẻ vốn không phải một nghề, song để làm được Pả mẻ cần thuộc rất nhiều bài Thơ lẩu và phải học khá sớm. Cứ sau mỗi ngày làm lụng vất vả, những đứa gái tuổi mười hai đến mười lăm trong bản đêm về lại quây quần bên bếp lửa của nhà một Pả mẻ nào đó để học hát thơ.
Thơ lẩu có rất nhiều bài, gần như xuyên suốt cuộc cưới, Pả mẻ đều phải hát thơ, hát để xin bỏ chướng ngại vật trên đường, hát thơ từ chối khéo chén rượu nhà trai chuốc, hát xin rửa chân lên cầu thang nhà trai, hát xin trải chiếu, hát xin được ngồi, hát cảm ơn nhà trai mời cơm, mời nước, hát nhắn nhủ con trẻ khi trao dâu… Do đó, Pả mẻ phải là người được đào tạo kỹ lưỡng về lề lối hát, có đạo đức, đoan chính, và đặc biệt người được chọn làm Pả mẻ cho các cuộc đưa dâu phải là người hoạt ngôn để có thể đối đáp lại kịp thời, sâu sắc những câu ghẹo, những câu khó mà nhà trai đưa ra để thử tài đoàn nhà gái.
Theo cụ Cắm, đám cưới của người Tày là cuộc vui đúng nghĩa, vừa là sự hoan hỷ của hai bên nhà trai, nhà gái khi dựng vợ gả chồng cho con trẻ, vừa là cuộc thi tài đối đáp bằng thơ đầy kịch tính và đặc biệt hấp dẫn của quan viên hai họ. Qua đó cũng thấy được đức hạnh, phẩm giá của cô dâu khi bên cạnh luôn có những người tài giỏi, linh hoạt và phép tắc chỉnh trang.
Nỗi buồn cho câu hát
Là người từng “chinh chiến” khắp các vùng Tày tại Bắc Cạn, là người trong đầu chật kín những thơ mà giờ gia tài ấy cụ Cắm chẳng biết để lại cho ai, những câu thơ cũng lặng lẽ như những Pả mẻ vùng Tày của huyện Chợ Đồn hôm nay vậy. Cụ bảo buồn lắm, khoảng 20 năm nay rồi, chẳng còn tìm đâu nổi một đám cưới có hát thơ nữa. Trẻ giờ cũng chẳng ai tìm các Pả mẻ học hát. Đám cưới ngày nay, đoàn đưa dâu đến phát biểu vài câu như thể làm cho có, cho xong chứ không hào hứng như trước nữa. Sách về hát Thơ lẩu hiện cũng tứ tán nhiều nơi, trẻ con vớ được gấp máy bay, thuyền giấy hoặc mối xông hư hỏng cả. Thơ lẩu dù cơ bản giống nhau song mỗi vùng đều có sự khác biệt ít nhiều.
Tào - người hành lễ tâm linh trong tín ngưỡng Tày - Ngoạn, một thầy Tào cao tay hôm nay được mời về làm lễ giải hạn cho nhà cụ Cắm chia sẻ, bản thân trước khi làm thầy Tào, thực hành các nghi lễ tâm linh cũng đã một thời làm Quan làng (Trưởng đoàn đón dâu cho nhà trai) người đối đáp thơ chính với Pả mẻ đoàn nhà gái. Ông cho biết, cũng đã cất công sưu tầm được rất nhiều bài thơ lẩu đặc sắc của vùng Tày Đại Sảo cũng như khu bắc, khu nam của huyện Chợ Đồn. Hiếm người còn biết còn thuộc, những người biết thì lâu không dùng đến cũng đã dần quên. Thấy chúng tôi quan tâm nhiều đến thể thức và các bài hát thơ lẩu, Tào Ngoạn bảo, ai cũng được như các chú thì thể hát này đã không bị mai một, tiếc là bây giờ người ta chỉ thích nghe nhạc xập xình, thích có MC dẫn cưới. Vừa nói thầy vừa lần trong túi nải mang ra hai cuốn Thơ lẩu, một được chép bằng tay, một đã được vi tính đưa cho chúng tôi cùng lời dặn, nhà báo xem cái này có giúp ích được gì không, đây là hai cuốn tôi sưu tầm được ở vùng Tày Đại Sảo và Đồng Lạc cách đấy mấy mươi năm rồi, nó vẫn nằm im trong túi nải này vì lâu lắm chưa có dịp nào dùng đến…
Bà Hà Thị Khánh, Trưởng Phòng Văn hóa thông tin huyện Chợ Đồn cho biết, huyện cũng đã rất quan tâm đến việc sưu tầm phục dựng thể hát này. Tuy nhiên, do điều kiện kinh phí hạn hẹp nên Phòng Văn hóa thông tin huyện mới chỉ tập hợp được một số người thạo về lề lối hát Thơ lẩu để trao đổi, lấy ý kiến rồi thành lập câu lạc bộ. Còn việc phục dựng theo đúng trình tự lề lối của thể hát này trong đám cưới cần khá nhiều kinh phí, có lẽ phải đến năm 2019 huyện mới thực hiện được.
