Phóng viên (PV): Ông là người viết nhiều thể loại, từ truyện ngắn, đến ký phóng sự, ký điều tra, ký chân dung, tùy bút… Vậy khi kết hợp giữa yếu tố văn chương trong báo chí và báo chí trong văn chương thì thông tin sẽ “mềm hóa” như thế nào?
Nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển: Làm báo, viết văn là một nghề. Lao động viết báo, viết văn là lao động khoa học, tinh vi, phức tạp; lao động khám phá, sáng tạo, lao động có tính tâm lý; phát hiện, cắt nghĩa, lý giải cái mới, cái hay... Bởi thế, cổ nhân mới nói rằng: “Văn học là nhân học”, “Người sao thì văn vậy”. Làm công dân cũng như làm nhà văn, nhà báo, rất cần lòng dũng cảm sáng suốt và nhân từ! Câu tổng quát tinh cốt của đại văn hào M. Gorki: “Văn học” là khoa học về cái đẹp trong cuộc sống được biểu đạt bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua hư cấu, qua ngôn ngữ phát huy giá trị của nó, có tính hàm súc, cô đọng, biểu cảm. Văn học biểu đạt nhận thức và thái độ đối với con người trước cuộc sống cũng như những vấn đề nhân sinh được đặt ra trong tác phẩm! “Nhân học” là: Một lĩnh vực nhận thức khoa học, trong đó nghiên cứu vấn đề nền tảng tồn tại của con người trong môi trường tự nhiên và nghệ thuật. Cho nên “Nhân học” là khoa học về con người!... Nhà báo, nhà văn cần thấu hiểu “Nhân học” của M. Gorki để tập trung phản ánh tính xã hội của con người, lòng nhân ái, lương thiện của con người; để đề cao tình yêu thương con người nhuần nhuyễn trong từng tác phẩm.
Nhà báo, nhà văn chính là người đại diện cho công bằng và lẽ phải. Là người chẩn đoán bắt mạch các sự kiện... thể hiện bằng tác phẩm để truyền đến cho người đọc, nghe, người xem những gì mà mình nhận biết... “Nói sao cho lọt ta người/Để người cùng khóc cùng cười với ta”. Đó là nghệ thuật “mềm hóa” thông tin để dễ thấm vào trái tim, khối óc người đọc, người nghe, người xem...
PV: Vậy giữa việc viết báo và viết văn có gì tương đồng, giao thoa, thưa ông?
Nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển: Nhà báo, nhà văn phải tuân thủ nghiêm ngặt đạo đức nghề nghiệp. Hơn thế còn phải có tài sử dụng ngôn ngữ, văn phong, thể loại. Càng theo đuổi nghề, càng say mê, tôi càng phải quan tâm mấy việc căn cốt là: Tiếp nhận thông tin - Xử lý thông tin - Quyết định loan tin. Quá trình tác nghiệp của nhà báo, nhà văn luôn luôn trong sự hòa quyện của các khâu: (Đọc - Đi - Nghĩ - Viết)... Tôi từng viết về GS văn học Phong Lê, về nhà văn, nhà báo lão thành Phan Quang... thấy các ông đều rút ra những điều này như mạch chảy nghề nghiệp. Thời xưa ít sách, ít tiền mua sách, các ông thường tìm tới những ai có sách để mượn. Các ông đều rút ra: “Đọc là học thông qua việc đọc, là không ngừng nâng cao trình độ văn hóa, làm dày thêm tri thức, cập nhật thông tin - Đi là tạo vốn sống, là trải nghiệm cuộc đời - Nghĩ là độc lập nghĩ suy và sáng tạo - Và sau cùng là Viết. Viết là sự thể hiện đúng chính trị, đúng chủ trương, đúng mục đích, thể hiện có khoa học, có văn hóa để bài mình viết ra phải “tươi mới”... Bốn khâu ấy hòa quyện với nhau, đặt trên cái nền Viết vì nước vì dân”!
Nhà báo Hữu Thọ sinh thời, ông không chỉ “tài viết” mà còn có năng khiếu “truyền đạt”. Truyền đạt theo lối “Diễn giải rồi quy nạp”, “Quy nạp rồi diễn giải” nên sâu sắc; chủ đề, lý, tình quấn bện đến lạ lùng… Chức năng căn bản của báo chí là thông tin. Thông tin ngắn gọn, nhanh chóng, kịp thời; phản ánh sự kiện, sự việc, vấn đề có thực mang tính thời sự xảy ra, đang tiếp diễn hoặc sắp xảy ra mà nhiều người quan tâm... Thông tin bằng nhiều thể loại báo chí với nguyên tắc mới, đúng, trúng, hay... nhằm thỏa mãn nhu cầu của đối tượng được thông tin, giúp họ hiểu biết, giúp họ nhận thức... giúp định hướng dư luận và hành động đúng cho họ... Như thế, đủ thấy văn học cũng có ít nhiều chức phận tương đồng như báo chí. Tuy nhiên, báo chí và văn học là những hình thái tư duy có phương pháp không hề rập khuôn nhau trong việc tiếp cận và phản ánh đời sống con người và xã hội.
PV: Thời đại mới với nhiều thông tin nhanh, gọn, vậy chất văn có cần thiết trong báo chí nữa không, thưa ông?
Nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển: Thời đại mới với sự phát triển mạnh mẽ của xã hội, của dân tộc và thời đại; cái đẹp, cái hay, cái văn minh luôn là khát vọng của cuộc sống. Cho nên sự giao thoa giữa văn với báo, báo với văn sẽ mãi mãi trường tồn và phát triển. Chúng ta có thể nhắc tới những tác giả đã hiện diện ở cả hai “tư cách” văn và báo như: PGS, TS, nhà báo, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ; nhà báo, nhà văn Hồ Quang Lợi; nhà thơ, nhà báo Hải Đường; nhà báo, nhà văn Phạm Quốc Toàn…
PV: Xin cảm ơn nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển về cuộc trò chuyện!
