Đây là nhận định của giám tuyển Ace Lê trước thềm triển lãm “Trời, Non, Nước” với các tác phẩm của vị vua yêu nước, sẽ diễn ra tại Trung tâm hoạt động khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội từ ngày 24/4 đến 10/5.
Phóng viên (PV): Anh có thể đưa ra một số nhận định về sự xuất hiện của Vua Hàm Nghi với tư cách một tác giả Việt Nam trong dòng chảy hội họa dân tộc?
Giám tuyển Ace Lê: Trong lịch sử nước nhà, Vua Hàm Nghi là một vị anh hùng dân tộc. Ông bị thực dân Pháp bắt và lưu đày tại Algeria cho đến khi qua đời. Tuy nhiên lịch sử mỹ thuật không có cơ hội nhắc đến ngài trong hơn 100 năm qua. Cho đến khoảng vài năm gần đây thì mới có triển lãm hồi cố đầu tiên dành cho Vua Hàm Nghi tại Pháp, năm 2025 tại Huế. Một số địa chỉ trong nước mới bắt đầu có tranh của ngài trong bộ sưu tập.
Vua Hàm Nghi từng học vẽ dưới sự hướng dẫn của họa sĩ Marius Reynaud (1860-1935), từng theo học điêu khắc gia lừng danh Auguste Rodin, là một trong những họa sĩ xuất sắc trong quân đội của Pháp được cử tới thuộc địa Algérie. Hàm Nghi đã chịu ảnh hưởng rất nhiều của trường phái ấn tượng và hậu ấn tượng khi mà các họa sĩ đương thời chối bỏ sự cứng nhắc của khung hàn lâm cổ điển để tập trung nắm bắt những cảm hứng nhất thời.
PV: Ông sáng tác khi xa xứ, vậy mối liên hệ nào cho thấy ông có liên quan đời sống sáng tác ở trong nước cùng thời điểm?
Giám tuyển Ace Lê: Về mặt địa lý thì việc sáng tác của Vua Hàm Nghi hầu như không có sự tương tác với đời sống mỹ thuật trong nước. Nhưng giữa hai thực thể này vẫn tồn tại sợi dây liên kết về mặt tiến trình lịch sử và căn tính văn hóa. Vua Hàm Nghi đã không vẽ hoặc không thể vẽ cảnh Việt Nam và có lẽ cách gần nhất thể hiện nỗi nhớ quê là qua bảng màu và bố cục có nét đặc trưng của đồng quê Việt Nam. Cho nên khi xem tranh của ngài, cho dù chưa được tiếp xúc nhiều với hội họa, có lẽ khán giả cũng sẽ cảm nhận được một nỗi buồn miên man, khi thì đau đáu, lúc thì man mác trong cảnh tha hương.
PV: Quá trình kiểm định và đưa tranh về nước, anh có thể chia sẻ thêm thông tin được không?
Giám tuyển Ace Lê: Các bức tranh trong triển lãm đều đã được các nhà sưu tập đấu giá và hồi hương trong những năm gần đây nên việc xác thực nguồn gốc cũng tương đối thuận lợi. Bởi vì các nhà đấu giá tại Pháp đều đã mời TS Amandine Dabat - hậu duệ đời thứ 5 của Vua Hàm Nghi làm cố vấn thẩm định trước khi đưa tác phẩm lên sàn. Khi về tới Việt Nam thì đến lượt tôi cần xác định chúng nằm trong những bộ sưu tập nào và làm công tác xác tín thêm một lần nữa về cả thị giác, lai lịch, pháp khoa. Tôi đã làm việc với từng nhà sưu tập để xác định tư liệu, lai lịch cho mỗi bức tranh, sau đó chúng tôi cộng tác với chuyên gia phục chế Hiền Nguyễn từ studio “Tủ thời gian” để soi chụp và đối chiếu những thông tin về hiện trạng vật lý của mỗi tác phẩm, phục chế một số tác phẩm đã mai một qua thời gian, bảo đảm tình trạng tốt nhất của những bức tranh khi trưng bày trước công chúng.
PV: Trân trọng cảm ơn anh!
TS Amandine Dabat: “Trời, Non, Nước” là một triển lãm nghệ thuật hiện đại ở Hà Nội giới thiệu tranh của Vua Hàm Nghi, tôn vinh cuộc đời sáng tạo đa dạng của ông trong thời gian dài lưu đày ở Bắc Phi và Pháp. Khách tham quan có thể chiêm ngưỡng những bức tranh quý hiếm, trong đó nhiều bức được sáng tác trong thời gian ông ở Vichy, mang đến cái nhìn sâu sắc về hoạt động nghệ thuật hàng ngày và sự phát triển kỹ thuật của ông. Hàm Nghi là một nghệ sĩ đa tài, tham gia vào hội họa, điêu khắc và âm nhạc để duy trì cội nguồn văn hóa và tìm kiếm sự kiên cường về mặt tinh thần. Những biểu hiện nghệ thuật ấy đóng vai trò là cầu nối quan trọng với quê hương và là phương tiện để ông vượt qua những khó khăn trong cuộc sống.
