Tuy nhiên, khi hướng quá nhiều vào tính giải trí, các sản phẩm âm nhạc có thể tạo ra các giá trị lâu bền? Nhạc sĩ Đỗ Bảo trao đổi cùng chúng tôi chung quanh vấn đề này.
Vượt qua những “cơn sốt” nhất thời
Phóng viên (PV): Thưa nhạc sĩ Đỗ Bảo, từ quan sát của mình, anh thấy rằng, thách thức lớn nhất của người nghệ sĩ trong bối cảnh xã hội hiện nay là gì?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Tôi cho rằng, thời đại nào hay hoàn cảnh nào thì nghệ sĩ cũng cần là những người đề cao giá trị tinh thần, không chỉ bằng các tác phẩm có kỹ thuật, diễn tả trung thực về đời sống mà còn đi trước khai mở tiềm năng hấp thụ các giá trị mới mẻ cho cộng đồng, đồng thời nâng cấp các giá trị phổ quát để hợp với thời cuộc. Để làm được điều đó, đôi khi nghệ sĩ cần có sự độc lập trong tư duy, không hoàn toàn bị cuốn theo thị hiếu nhất thời hay các áp lực thương mại. Sự cân bằng giữa sáng tạo thuần túy và đáp ứng nhu cầu xã hội luôn là một thách thức đáng suy nghĩ.
PV: Theo anh, trong thời kỳ tính giải trí lên ngôi và được chú trọng nhiều hiện nay, việc phân định thế nào là nghệ thuật đích thực gặp khó khăn gì?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Hiện nay thị trường âm nhạc bùng nổ tính giải trí, nhu cầu giải tỏa căng thẳng nhanh chóng, văn hóa tốc độ và các áp lực chỉ số về sự lan tỏa như lượt thích, lượt xem… Sự thống nhất các tiêu chuẩn cộng đồng có vẻ ít được nghiên cứu thích đáng, thụ động và tự phát nương theo quy tắc của các nền tảng công cụ nước ngoài, do đó có thể nói chúng ta tự do mà cũng bị mất tự do một cách vô thức trong sản xuất hay tiếp nhận thông tin. Hiện nay thông tin có vẻ khó phân loại và ngày càng khó khăn để xác định thật giả, tốt xấu. Như thế đối với bất kỳ nghệ sĩ nào muốn đi con đường dài, muốn tạo ra những tác phẩm có sức sống lâu bền vượt qua những cơn sốt nhất thời, thì họ sẽ càng đứng trước nhiều khó khăn. Họ phải vững vàng trên hành trình của mình và cũng phải đủ khả năng thích ứng với sự đổi thay hơn bao giờ. Điều này thật sự không dễ.
PV: Như thế có nghĩa là, trong một môi trường nghệ thuật khá bừa bộn, giống như một bức tranh nhiều mảng màu sáng tối lẫn lộn hiện nay, việc cộng đồng nhìn ra một nghệ sĩ đích thực, một tác phẩm có giá trị cũng không hề dễ dàng?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Tôi thấy bối rối băn khoăn trước câu hỏi quan trọng như chị đã nêu, như thể ta nhắc đến một số ít ai đó có thể quy hoạch làm đẹp một khu vực rộng lớn vốn đang nhiều bề bộn bận rộn. Chúng ta có môi trường rộng, nghệ sĩ, nhà quản lý và đặc biệt là rất đông đảo khán giả, trong đó khán giả ngày nay có hấp lực dẫn dắt rất mạnh ảnh hưởng ngược lên nghệ sĩ hay nhà quản lý trước mục tiêu tổ chức một thị trường, một công nghiệp hay nền âm nhạc thế nào thì gọi là phù hợp. Tôi tin rằng, ở đâu cũng luôn có những người nghệ sĩ đích thực và tác phẩm có giá trị, nhưng cộng đồng xã hội có tìm thấy họ, lắng nghe họ và phát triển những gì họ đã làm hay không lại là câu hỏi còn bỏ ngỏ.
PV: Âm nhạc nở rộ trên các nền tảng số, nhưng theo anh, nền tảng số có phải là thước đo xác định các giá trị nghệ thuật đáng tin cậy?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Tôi nghĩ rằng, nghệ sĩ luôn cần hiểu rõ về môi trường mà họ đang hoạt động và nghệ sĩ trẻ càng cần điều này, bởi vì họ đang là nhóm dồi dào sức sáng tạo, cũng như có nhiều thời gian hơn. Cái môi trường gần nhất với bạn trẻ mà tôi muốn nói, đó là một môi trường tiêu dùng các sản phẩm giải trí đang rất rộng rãi và tự do, thiếu thước đo hữu hiệu để xác định các giá trị. Theo tôi, các nền tảng nhạc số là những công cụ tốt nhưng chúng không thể là nơi xác định tốt các giá trị nghệ thuật. Chúng là nơi thiên về xác định giá trị kinh tế và thị hiếu của từng gói hàng hóa thì đúng hơn. Nhưng chúng lại rất dễ làm cộng đồng ngộ nhận. Chẳng hạn như tôi nghe một số bài hát có nội dung gọi mời bản năng hoang dã với cách trình bày dung tục lại được một bộ phận khán giả đón nhận và cover rất nhiều. Rồi những bài hát đó có một thứ hạng trên các nền tảng, tiếp tục gây ngộ nhận rằng, đó là một ca khúc lớn chẳng hạn, thì đó là điều dở của môi trường nghệ thuật. Các nghệ sĩ trẻ phải dám nhìn thẳng và nhận ra vấn đề này.
Mặc dù tôi hiểu nghệ sĩ phải sống bằng nghề và tồn tại trong cơ chế thị trường. Nhưng nghệ sĩ cũng lại có trách nhiệm trong định hình thẩm mỹ. Nếu bạn trẻ chọn nhịp điệu sống trong một không gian nghề nghiệp dễ dãi, hướng đến tiêu dùng dễ dãi thì các bạn sẽ không thấy mình như bị bỏ lỡ. Tuy nhiên tôi cho rằng, các bạn đôi khi phải dám bỏ lỡ chính những không gian dễ dãi đó thì mới dành được năng lượng cho những hành trình có ý nghĩa lớn hơn. Vậy câu hỏi lớn còn lại ở đây là bạn trẻ muốn gì, chọn gì cho tương lai.
Kiến tạo “hệ sinh thái” lành mạnh cho âm nhạc
PV: Theo anh, các nhà quản lý có vai trò như thế nào trong việc hoạch định chính sách xây dựng môi trường âm nhạc lành mạnh, tích cực?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Theo tôi, các nhà quản lý, tham mưu chính sách văn hóa luôn cần chú trọng kiến tạo một hệ sinh thái gồm cả con người và các định nghĩa mới, nơi các giá trị phải được gọi đúng tên, các tiêu chí để định giá phân loại đúng được xác lập và không nên chỉ vì khó mà nương theo các tiêu chuẩn quốc tế hiện hành, như các nền tảng âm nhạc quốc tế, các công ty truyền thông đa phương tiện lớn. Đồng thời, có thể đầu tư có trọng điểm vào các dự án nghệ thuật có giá trị văn hóa cao, các không gian biểu diễn, giáo dục thẩm mỹ cho công chúng và hỗ trợ nghệ sĩ tiếp cận nguồn lực. Mục tiêu là tạo ra một "hệ sinh thái" nơi cả nghệ thuật thuần túy và âm nhạc giải trí chất lượng đều có không gian để phát triển tốt và công chúng có cơ hội tiếp cận với nhiều tầng bậc giá trị khác nhau.
PV: Có một thực tế là, những nghệ sĩ có ảnh hưởng tích cực trong công chúng vẫn chưa trở thành lực lượng chủ lực nhằm dẫn dắt thẩm mỹ công chúng trên môi trường mạng. Anh có cho rằng, họ cũng cần phải được các nhà quản lý tạo điều kiện để lan tỏa, truyền cảm hứng đến công chúng mạnh mẽ hơn?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Tôi không chắc hoàn toàn vào quan điểm của mình, nhưng tôi luôn nghĩ rằng, các nhà quản lý cũng có thể cân nhắc việc tìm hiểu sâu, tin và trao điều kiện cho những cá nhân, tập thể nghệ sĩ tinh hoa có đủ tố chất là các đầu tàu, biểu tượng dẫn dắt. Việc này tất nhiên là khó, còn rất nhiều điều bỏ ngỏ để bàn. Tôi lấy thí dụ như là khi sản xuất những chương trình quy mô, nếu đã tin trao điều kiện cho nghệ sĩ, hãy đáp ứng những yêu cầu của những người được chọn để làm cho chúng quy mô gấp nhiều lần, chứ không phải là kẹt trong cơ chế điều kiện muôn thuở. Nếu mắc kẹt cơ chế điều kiện, thì chưa nên làm. Đã làm thì làm đến mức hoàn toàn thuyết phục, đầu tư tới nơi, hỗ trợ hiệu quả và quảng bá thông minh. Những "đầu tàu" của công nghiệp âm nhạc là quan trọng, nó gợi ý và thu hút nhiều toa tàu đi theo đường ray có trách nhiệm và văn hóa, hội tụ nguồn lực, từ đó cũng góp phần nâng tầm hay thay đổi bộ mặt của văn hóa nghệ thuật trong từng giai đoạn.
PV: Vậy còn bản thân nghệ sĩ, khả năng kết nối thời đại của họ nghĩa như thế nào trong tình hình hiện nay, thưa nhạc sĩ?
Nhạc sĩ Đỗ Bảo: Có thể nói rằng, mỗi đất nước có những đặc điểm riêng, xuất phát điểm cùng nền tảng dân trí hay nghệ thuật riêng, cần tùy biến theo cách của nó. Có những việc có thể hạn chế nếu có đầy đủ các tiêu chí đánh giá kiểm soát các đầu vào đầu ra của các ngóc ngách môi trường âm nhạc chủ lưu, môi trường underground hay thuần tự do. Trong việc quản lý việc biên tập phát sóng, tổ chức sự kiện, trường hợp nào thì cần tuyệt đối loại trừ, đều cần có các định chế đủ nhân văn nhưng rành mạch để bằng lý tính mà xác định được điều gì phù hợp cho cộng đồng, điều gì thì không, tôi nghĩ đó cũng là các tấm lọc rất tinh tế phải tạo ra kỹ càng có tầm nhìn. Tuy nhiên ở mặt khác, bản thân các nghệ sĩ cũng cần chủ động thích ứng và tìm tiếng nói trên các nền tảng mới, nhất là bây giờ khi trí tuệ thông minh nhân tạo đang định hình mạnh mẽ đến thói quen và tư duy sáng tạo, tiêu dùng âm nhạc. Sức ảnh hưởng thật sự phải đến từ sự kết hợp giữa chất lượng tác phẩm và khả năng kết nối thời đại của chính nghệ sĩ đó.
PV: Xin cảm ơn nhạc sĩ Đỗ Bảo!
