Tinh thần ấy được thể hiện xuyên suốt trong cuốn “Hồi ức đến tương lai” (NXB Đà Nẵng) của GS Trần Văn Thọ. Không phải là những luận giải hàn lâm, tác giả lựa chọn một lối viết giản dị để soi chiếu những vấn đề lớn của Việt Nam hiện nay: Từ văn hóa, giáo dục, kinh tế đến đạo đức xã hội trong quá trình chấn hưng và phát triển đất nước. Bởi vậy cuốn sách này không chỉ dành cho giới chuyên môn mà bất kỳ bạn đọc nào cũng có thể tìm thấy thông tin hữu ích và nguồn cảm hứng vươn lên qua từng trang sách.
GS Trần Văn Thọ là GS danh dự Đại học Waseda (Tokyo, Nhật Bản), nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp cho tư duy kinh tế Việt Nam và là một trong ba người nước ngoài đầu tiên tham gia Hội đồng tư vấn kinh tế của Thủ tướng Nhật. “Hồi ức đến tương lai” tập hợp các bài chính luận đầy trăn trở về những vấn đề lớn của đất nước, đan xen những trang tùy bút lắng đọng về gia đình, ký ức tuổi thơ và tình yêu văn chương, nghệ thuật.
Vốn là người am tường về lịch sử, văn hóa nước Nhật, GS Trần Văn Thọ dành một dung lượng quan trọng trong cuốn sách để lý giải câu hỏi: “Tại sao nước Nhật là nước châu Á đầu tiên thành công trong quá trình hiện đại hóa và trở thành nước công nghiệp tiên tiến?”. Bằng hệ thống những luận điểm, luận cứ chặt chẽ, thông qua những câu chuyện, nhân vật cụ thể, tác giả phân tích nguyên nhân cốt lõi làm nên sự phát triển thần kỳ của Nhật Bản. Ở mọi giai đoạn, Nhật đều có những nhà lãnh đạo với nhân cách lớn, đặt lợi ích của đất nước lên trên hết, sẵn sàng đổi mới tư duy để phát triển. Nhật Bản cũng có một đội ngũ doanh nhân tiêu biểu hoạt động với đạo đức, lòng yêu nước và tinh phần phụng sự xã hội.
Tác giả nhấn mạnh đến vai trò nền tảng của văn hóa, giáo dục. Trong quá trình phát triển, dù du nhập nhiều tri thức, khoa học, phương pháp tổ chức chính quyền và công nghệ từ phương Tây nhưng Nhật luôn thể hiện tính tự chủ, độc lập về văn hóa.
“Ôn cố tri tân” - nhìn chuyện người để ngẫm đến ta. Những phân tích về Nhật Bản của GS Trần Văn Thọ không chỉ gửi gắm những bài học cho quốc gia mà còn gợi mở cho mỗi cá nhân trên hành trình tự hoàn thiện và phụng sự xã hội. GS Trần Văn Thọ vẫn luôn nói: “Tôi là người có 2 quê hương”. Dù gắn bó lâu dài với Nhật Bản, ông luôn đau đáu hướng về Việt Nam với một mối quan tâm bền bỉ và chân thành. Qua từng trang sách, ta thấy nỗi đau đáu của người con xa quê với những vấn đề nhức nhối còn tồn tại dai dẳng như chuyện học hàm tiến sĩ, chuyện thu hút nhân tài, tinh thần dân tộc của doanh nghiệp Việt... Tác giả đã đưa ra những góc nhìn thẳng thắn, trực diện, cảnh báo rủi ro với một số xu hướng trong phát triển kinh tế hiện nay. Những ý tưởng táo bạo mà GS đề cập cũng gợi mở suy nghĩ, thúc đẩy hành động về những nỗ lực cải cách mạnh mẽ, nhất là khi Việt Nam đang chuẩn bị cho một giai đoạn phát triển mới.
