Tác phẩm đã đặt vấn đề vì sao có tên gọi “Văn học giải phóng miền Nam”? Đội ngũ làm nên nền văn học ấy là ai? Quá trình phát triển, đặc điểm và thành tựu của nền văn học ấy gồm những gì?...
Hai tác giả Lê Quang Trang và Trần Thị Thắng, là những người trực tiếp tham gia, đã tạo điểm nhìn xuyên suốt và gắn tiến trình văn học giải phóng miền Nam với quá trình hình thành và hoạt động của Hội Văn nghệ giải phóng (manh nha trước năm 1954 đến năm 1975); nhìn thấy sự đóng góp tích cực của văn học đối với Hội. Không chỉ khẳng định vai trò quan trọng của văn học giải phóng miền Nam trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, các tác giả đã gợi mở các hướng nghiên cứu mang tính hiện đại, mới mẻ.
Các tác giả đã trình bày rất kỹ càng, khúc triết trong 7 chương của chuyên luận “Văn nghệ giải phóng - Một tiến trình độc đáo” (Phần I). Các nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch đồng thời là các chiến sĩ xung kích. Họ trưởng thành tại chỗ, hoặc được tăng cường từ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, bên cạnh tài năng còn được trang bị tốt về chuyên môn và lý luận, nhiều người được đào tạo từ Liên Xô, CHLB Đức… Nhưng tất cả đều chung một tình yêu, một ý chí, một niềm tin hướng về miền Nam, hướng về Tổ quốc còn một nửa chìm trong chiến tranh đau thương, mất mát. Họ sẵn sàng hy sinh tất cả vì lý tưởng cao đẹp: Nhân dân, Tổ quốc, con người! Vì vậy, theo các tác giả, đây là nền văn học có một nền tảng rất tốt đẹp và có sức mạnh lan tỏa mạnh mẽ. Nền văn học kháng chiến, nói rộng ra là văn nghệ kháng chiến phải vượt muôn trùng gian khó để tồn tại và phát triển; song nó tạo ra những giá trị rất cụ thể, tác động sâu xa đến đời sống xã hội bằng những cảm xúc từ cái Thực và cái Đẹp, đã lay động và động viên, cổ vũ cuộc chiến đấu của dân tộc. Và những gì nền văn học này tạo dựng và ghi dấu là bất diệt, trường tồn.
Hai tác giả Lê Quang Trang và Trần Thị Thắng đã dành phần II của tác phẩm để giới thiệu 67 tác giả thơ và 52 tác giả văn xuôi - lý luận phê bình. Mỗi tác giả đều được kèm theo bản sơ lược tiểu sử để người đọc hiểu thêm về con người và hoàn cảnh sáng tác, với tác phẩm dài thì được trích lại và dẫn nguồn theo Từ điển văn xuôi Việt Nam. Về sắp xếp, tên các tác giả được xếp theo vần A, B, C để tiện tra cứu.
Bên cạnh cảm xúc và trách nhiệm, với tinh thần khoa học và “độ lùi” cần thiết của thời gian, các tác giả đã cung cấp cho người đọc những dữ liệu khá toàn diện để có những hướng nghiên cứu, khai thác và phát huy những giá trị của nền văn học, văn hóa - văn nghệ đặc biệt này.
