Hướng nghiệp sớm, giảm áp lực

Áp lực không chỉ dồn lên vai học sinh mà còn cả các gia đình, nhà trường và xã hội. Vấn đề đặt ra không đơn thuần là chuyện thi cử, mà là bài toán cấu trúc hệ thống giáo dục và định hướng tương lai cho thế hệ trẻ.

Khi “cửa hẹp” ngày càng hẹp

Đến cuối tháng 5/2026 kỳ thi vào lớp 10 mới chính thức diễn ra, song ngay thời điểm này, áp lực thi cử đã khá “nóng” với học sinh trên địa bàn Thủ đô khi đặt nguyện vọng chọn trường. Theo Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã có thêm ba trường mới sẽ tham gia tuyển sinh, nâng tổng số trường THPT công lập của toàn thành phố có chỉ tiêu tuyển sinh năm học 2026-2027 là 124 trường. Tổng chỉ tiêu gần như tương đương năm trước, tuy nhiên năm nay Hà Nội có tới hơn 147 nghìn học sinh tốt nghiệp THCS, tăng hơn 20 nghìn em. Vì vậy, chỉ khoảng hơn 50% học sinh có suất học lớp 10 công lập.

Mức độ cạnh tranh ngày càng gay gắt, “cuộc đua” khốc liệt hơn. Đây không chỉ là áp lực điểm số mà còn là áp lực tâm lý kéo dài với học sinh, thậm chí bắt đầu từ những năm đầu THCS.

Không ít phụ huynh rơi vào trạng thái “toát mồ hôi” khi tính toán từng nguyện vọng, từng khả năng đỗ - trượt. Học sinh phải chạy đua học thêm, luyện thi với cường độ cao. Từ một kỳ thi chuyển cấp, kỳ thi vào lớp 10 dần mang dáng dấp của một kỳ sát hạch bước ngoặt của cuộc đời.

Chị Nguyễn Thu Thủy - một phụ huynh ở phường Ngọc Hà (Hà Nội) lo lắng: “Hai năm trước cháu lớn thi vào lớp 10, cả nhà đã sốt ruột, năm nay đến cậu thứ hai đang tìm trường, đăng ký nguyện vọng, áp lực vẫn nguyên như cũ”.

Theo các chuyên gia tâm lý, áp lực thi vào lớp 10 không dừng lại ở một kỳ thi, mà kéo theo nhiều hệ lụy. Nhiều em rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu kéo dài, thậm chí mất phương hướng nếu không đạt nguyện vọng. Gia đình có điều kiện dễ tiếp cận các lớp luyện thi chất lượng cao, trong khi học sinh gia cảnh khó khăn gặp nhiều bất lợi hơn.

Chọn đúng để bứt phá

Nhận rõ vấn đề, ngành giáo dục Hà Nội đã đưa ra một số giải pháp cho công tác tuyển sinh lớp 10 sắp tới như dỡ bỏ “rào cản” hộ khẩu thường trú, thay thế bằng điều kiện cư trú; bỏ khu vực tuyển sinh và điều chỉnh mức điểm giữa các nguyện vọng xét tuyển, tạo thuận lợi tối đa trong tiếp cận giáo dục cho học sinh trên địa bàn.

Nhiều trường THCS đã chủ động vào cuộc trong công tác tư vấn hướng nghiệp. Cô Nguyễn Thị Bích Hạnh, Hiệu trưởng Trường THCS Phùng Hưng (Sơn Tây, Hà Nội), cho biết nhà trường đã tổ chức Hội nghị tư vấn hướng nghiệp ngay từ đầu tháng 4 thu hút đông đảo học sinh, phụ huynh tham gia. Các em được thầy cô giải đáp thắc mắc về kỳ thi vào lớp 10, định hướng lựa chọn trường phù hợp với năng lực. Theo cô Hạnh, điều quan trọng là giúp học sinh hiểu rằng, không nhất thiết phải vào trường tốp trên, trường nổi tiếng mà cần chọn môi trường phù hợp để phát triển. Đây là một chuyển biến quan trọng trong tư duy giáo dục - từ “chọn trường danh tiếng” sang “chọn con đường phù hợp”. Cách tiếp cận này nếu được nhân rộng sẽ góp phần giảm đáng kể áp lực tâm lý cho học sinh, đồng thời giúp phân luồng tự nhiên hơn. Với chủ đề “Điểm tựa hiểu mình để vững tin - chọn đúng để bứt phá - nỗ lực để thành công”, Ngày hội tư vấn hướng nghiệp và tuyển sinh năm 2026 do Trường THCS Thái Thịnh tổ chức thu hút sự tham gia của nhiều trường THPT, trung cấp, cao đẳng nghề đồng hành cùng các em học sinh trên hành trình định hướng tương lai.

Cùng với đó, một trong những giải pháp then chốt là nhìn nhận lại toàn bộ “hệ sinh thái” giáo dục THPT. Phó Hiệu trưởng Trường THPT Khoa học giáo dục - Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh hệ thống trường lớp hiện nay đa dạng hơn rất nhiều: bên cạnh trường công lập còn có trường tư thục, trường liên kết, các mô hình giáo dục mới. “Học sinh không nên quá áp lực trước kỳ thi, bởi cơ hội học tập không chỉ gói gọn trong một lựa chọn. Vấn đề là nhận diện đúng năng lực và mục tiêu của bản thân”, thầy Dũng chia sẻ.

Dù đã được nhắc đến nhiều năm, công tác phân luồng, hướng nghiệp sau THCS vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Theo nhà giáo Nguyễn Trung Chính, Tổ trưởng Tổ tư vấn Hội Khoa học tâm lý giáo dục TP Hải Phòng, học sinh không trúng tuyển theo nguyện vọng ban đầu hoàn toàn có thể tìm thấy cơ hội tại các cơ sở đào tạo khác. Vấn đề là ngành giáo dục cần đẩy mạnh hơn nữa việc hướng nghiệp sớm, không chỉ dừng ở lớp 9 mà cần bắt đầu từ những năm đầu THCS. Phân luồng hiệu quả sẽ giúp học sinh sớm nhận diện năng lực và sở thích cá nhân, có lựa chọn phù hợp: THPT, Giáo dục thường xuyên hay học nghề. Nhiều ý kiến cũng cho rằng, hiện nay, tâm lý “chuộng bằng cấp”, “thích trường sang” vẫn khiến nhiều gia đình e dè với các hướng đi khác.

Cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp

Một trong những giải pháp khả thi nhưng chưa được đánh giá đúng mức là hệ thống Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX), các trường ngoài công lập. Thầy Hoàng Văn Sáng, Phó Giám đốc Trung tâm GDTX thành phố Hải Phòng cho biết từ năm học 2025-2026, theo chủ trương của Trung ương, các cơ sở giáo dục phổ thông công lập, bao gồm cả GDNN-GDTX đã miễn học phí trên toàn quốc. Đây là một chính sách nhân văn, mở rộng cơ hội học tập cho học sinh, nhất là các em có hoàn cảnh khó khăn. Theo thầy Sáng, mô hình GDTX hiện nay không còn “đóng khung”, là lựa chọn cuối cùng như trước, mà đã năng động hơn, cơ sở vật chất được trang bị hiện đại, gắn với đào tạo nghề. Thực tế nhiều học sinh vừa học văn hóa vừa học nghề trong hệ thống trường này ra trường có việc làm phù hợp, có điều kiện học liên thông lên cao đẳng, đại học - một hướng đi thiết thực trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng.

Không chỉ nhà trường và cơ quan quản lý, chính học sinh cũng đóng góp những giải pháp tích cực. Em Đỗ Khánh Ngọc, học sinh lớp 10C3 Trường THPT Phenikaa (Hà Nội) chia sẻ về dự án The Match do nhóm học sinh tổ chức nhằm tư vấn kinh nghiệm thi vào lớp 10 cho các em khóa dưới. Được thành lập từ năm 2018 bởi nhóm các tình nguyện viên đến từ nhiều trường THPT trên địa bàn Hà Nội, từ chính trải nghiệm của bản thân, lần này dưới cái tên “Chiêu Vân 2026”, các em muốn góp phần giải tỏa áp lực thi cử cho học sinh trước ngưỡng cửa lớp 10. Ngày 22/3 tại Công viên Võ Thị Sáu (Hà Nội), đông đảo học sinh, phụ huynh tham gia sự kiện được cung cấp thông tin tuyển sinh và thành viên The Match tư vấn 1:1, giúp học sinh xây dựng chiến lược ôn tập, giải tỏa áp lực tâm lý, hiểu rõ hơn về lựa chọn nguyện vọng.

TS Hoàng Ngọc Vinh, chuyên gia giáo dục nhấn mạnh: “Cần hệ thống giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực thi. Không thể nói đến công bằng về điều kiện giáo dục, nếu chỗ học công lập vẫn thiếu kéo dài, còn các nhà đầu tư tư nhân muốn mở trường lại khó tiếp cận quỹ đất. Có thể thấy rõ nghịch lý, trong lúc thiếu đất làm trường, nhiều trụ sở và quỹ đất công dôi dư sau sắp xếp bộ máy hành chính vẫn chưa hoặc chậm được chuyển đổi để phục vụ giáo dục”.

Trước bối cảnh tăng hàng nghìn học sinh lớp 9 mỗi năm, nhiều địa phương đã tận dụng phòng cũ, nới sĩ số và xây thêm trường để tăng suất học lớp 10. Ở Hà Nội, để giải bài toán căng thẳng này, khi tỷ lệ vào công lập mỗi năm chỉ khoảng 60%, trong dự thảo đồ án Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội, thành phố dự kiến xây thêm 91 trường THPT, từ nay đến 2045.

Chưa gặp áp lực như Hà Nội, song Đà Nẵng cũng đã tính “đường xa”. Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Đà Nẵng Nguyễn Hoàng Nam cho biết, thành phố đặt mục tiêu phổ cập THPT, nên sẽ sớm xây thêm khoảng 4-5 trường ở địa bàn có khu công nghiệp hoặc tập trung đông dân nhập cư. Ở một số khu vực đặc thù như Nam Trà My, Bắc Trà My, thành phố sẽ mở rộng, tăng phòng học cho các trường.

Theo các chuyên gia, để thật sự “giải phóng áp lực thi vào lớp 10”, cần một loạt giải pháp đồng bộ như: tăng quy mô và chất lượng trường công lập; phát triển mạnh hệ thống ngoài công lập, dạy nghề; đổi mới công tác phân luồng; truyền thông thay đổi nhận thức xã hội, xóa bỏ định kiến “trường top”, đề cao giá trị của nhiều con đường học tập khác nhau và thiết lập hệ thống tư vấn tâm lý tại trường học, giúp học sinh vượt qua áp lực thi cử...