Không gian xa lạ thành nơi dốc bầu tâm sự
Khoảng 10 năm trước, trong một hội nhóm “ghét cha mẹ”, có cô gái 22 tuổi kể gia đình từng khá giả nhưng sau những thất bại trong làm ăn, cha mẹ cô rơi vào nợ nần, cờ bạc. Những trận cãi vã, chửi mắng, những lần chị em cô bị cha mẹ đánh giữa chợ, cùng nhiều khoản tiền họ hàng giúp đỡ bị nướng vào chiếu bạc khiến cô phải bảo lưu kết quả học tập, trở về quê kiếm sống, chăm sóc em út. Khi cô suy sụp, mất ngủ, hoảng sợ, bệnh tật vẫn không nhận được sự quan tâm nào từ người thân. Mặc cảm gia đình từ thời phổ thông khiến cô khép mình, không có bạn để tâm sự. Sau lời kể về những năm tháng khốn khó, điều cô hỏi trong nhóm chỉ là có ai biết một ngôi chùa nào ở Thành phố Hồ Chí Minh có thể cho cô sống nhờ vài tháng hay không.
Một thành viên khác trong nhóm chia sẻ họ cũng có mẹ cờ bạc, phải bỏ một năm giảng đường vì không thể tập trung học và có lúc chỉ nghĩ đến cái chết. Rồi chị em họ nương tựa nhau, vừa học vừa làm, từng bước vượt qua khó khăn. Họ khuyên cô gái tìm việc, học nghề, tự xây dựng cuộc sống thay vì tiếp tục chịu đựng trong những món nợ và lỗi lầm của người thân.
Trong những không gian đó còn có rất nhiều chia sẻ khác nhau. Có thành viên kể: “Tôi pha ly nước cam nhưng quên khuấy đường, cũng đủ để mẹ mắng chửi “sao mày không chết đi, sống vô dụng”. Tôi biết chuyện này không đáng gì so với những hoàn cảnh khác, nhưng hôm nay tôi uất quá mà không biết nói với ai. Tôi vào đây, nói ra để giải tỏa chứ tôi vẫn thương mẹ”. Có thành viên, sau những từ ngữ không đúng mực, chỉ kể một câu: “Hôm nay xin ông bà già 20 triệu mua điện thoại xịn chơi game mà không cho”...
TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam chia sẻ rằng ông giật mình khi biết trên mạng xã hội có những nhóm ghét cha mẹ, nhưng đọc những tâm sự đó, ông thấy đau lòng. Các em ở tuổi mới lớn đã không thể chia sẻ với ai khi chịu những uất ức, áp lực do cha mẹ gây ra, nên chỉ còn cách dùng mạng xã hội để giải tỏa. Ông cũng thấy thương nhiều hơn là trách.
Cần lắng nghe trước khi “sửa” con cái
Mạng xã hội đã làm thay đổi cách những mâu thuẫn trong gia đình bộc lộ và lan truyền. Theo PGS, TS Đinh Kim Thoa, giảng viên cao cấp Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), những xung đột vốn chỉ giới hạn trong một gia đình, nay lại dễ dàng tìm thấy những người có cùng hoàn cảnh để “chia sẻ”, tạo ra sự “lây lan” về cảm xúc. Nếu trước đây, khoảng thời gian từ một cuộc cãi vã đến khi gặp bạn bè có thể giúp cơn giận lắng xuống, thì nay cảm xúc đó có thể lập tức được đưa vào một nhóm, liên tục được nhắc lại và “củng cố”. Sự lặp lại đó khiến những điều con cái khúc mắc với cha mẹ có thể bị khắc sâu, khiến vấn đề của gia đình tiếp tục bị khuếch đại.
Gia đình hiện đại đang đứng trước một vấn đề đáng suy nghĩ: Sự quan tâm của cha mẹ đến con cái nhiều khi được thể hiện bằng việc tạo điều kiện về vật chất, lo cho con học hành, đưa con đến lớp kỹ năng này, lớp học thêm khác..., nhưng chưa chắc đã mang được cho con bầu không khí sẻ chia, ấm áp. Sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên cũng bị thu hẹp khi mỗi người trở về nhà lại bước vào một thế giới riêng cùng chiếc điện thoại.
Theo PGS, TS Đinh Kim Thoa, không nên nhìn mọi mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái theo hướng cha mẹ hoàn toàn sai hoặc trẻ hoàn toàn sai. Xung đột là điều khó tránh khỏi trong quan hệ giữa người với người, kể cả trong những gia đình mà cha mẹ có phương pháp giáo dục tốt, vấn đề là ứng xử như thế nào cho phù hợp. “Người lớn lúc nào cũng đúng” không thể trở thành nguyên tắc trong giáo dục gia đình. Người lớn cần biết lùi lại và tôn trọng trẻ trong quá trình trao đổi. Sự phán xét, mắng mỏ hay áp đặt chỉ làm khoảng cách giữa hai thế hệ thêm lớn. Tuy nhiên, thấu hiểu không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi suy nghĩ, hành vi của con, bởi giáo dục vẫn cần những giới hạn và sự uốn nắn. Trước khi “sửa” một đứa trẻ, người lớn cần hiểu điều gì đang xảy ra và vì sao con lại có suy nghĩ, hành động như vậy.
PGS, TS Nguyễn Hồi Loan, Viện trưởng Nghiên cứu và Thực hành tâm lý học Lumiere lưu ý đến khoảng cách giữa định hướng và áp đặt trong giáo dục gia đình. Kỳ vọng của cha mẹ là chính đáng, nhưng cần phù hợp năng lực, khả năng và điều kiện thực tế của trẻ. Khi kỳ vọng vượt quá khả năng, định hướng dễ chuyển thành áp lực, trách móc hoặc quyết định thay con, khiến trẻ cảm thấy không được thừa nhận và ngày càng khó chia sẻ. Bởi vậy, đối thoại trong gia đình không chỉ là cha mẹ nói để con nghe, mà là quá trình hai phía cùng học cách trình bày, lắng nghe và tôn trọng nhau.
Học cách làm cha mẹ
Bác sĩ Nguyễn Ngọc Tân, Giám đốc Trung tâm Phục hồi chức năng người khuyết tật Thụy An (Bộ Y tế) cho rằng, khoảng cách giữa cha mẹ và con cái có thể bắt đầu sớm hơn “tuổi khó bảo”. Sau 26 năm làm việc với hàng nghìn trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, ông nhận thấy: Ngay từ những năm đầu đời, sự thiếu hụt kết nối cũng có thể xuất hiện. Đây không phải nguyên nhân duy nhất dẫn tới các vấn đề tâm lý, nhưng là yếu tố cần được lưu ý trong quá trình phát triển của trẻ.
Trong nhịp sống hiện đại, việc chăm sóc trẻ đôi khi được giao cho người giúp việc hoặc người thân; tivi, điện thoại và các thiết bị điện tử cũng được sử dụng để dỗ trẻ. Nếu trở thành thói quen, những phương tiện này có thể thu hẹp dần sự tương tác trực tiếp giữa cha mẹ và con. Theo bác sĩ Nguyễn Ngọc Tân, trẻ cảm nhận sự yêu thương và đồng hành của cha mẹ qua lời ru, giọng nói, vòng tay bế ẵm và sự hiện diện bên cạnh. Những tương tác đó giúp trẻ cảm nhận sự an toàn, được yêu thương và gắn bó với người thân. Khi sự gần gũi thiếu hụt và kéo dài, những khoảng cách nhỏ trong quan hệ cha mẹ-con cái cũng dần hình thành, ảnh hưởng đến quá trình phát triển tâm lý của trẻ. Cha mẹ cũng khó nhận biết con đang chịu áp lực gì, mong muốn ra sao hay cần được hỗ trợ ở đâu.
Những điều đó cho thấy, làm cha mẹ không chỉ là đáp ứng các nhu cầu vật chất của trẻ, mà còn đòi hỏi kiến thức và kỹ năng để xây dựng mối quan hệ với con. Ở nhiều quốc gia, chuẩn bị kiến thức, kỹ năng để trở thành cha mẹ được xem như một quá trình cần học hỏi, trong khi nhiều người Việt vẫn bước vào vai trò làm cha mẹ theo cách... bản năng. Người tự tìm tòi, học hỏi; người chỉ bắt đầu tìm cách ứng phó khi vấn đề đã xảy ra. Cùng với đó, cách cha mẹ sống và ứng xử trong gia đình ảnh hưởng trực tiếp đến việc trẻ hình thành cảm xúc, thái độ và cách ứng xử với người khác. Trẻ không chỉ học từ lời cha mẹ dạy mà còn từ chính cách người lớn sống. Vì vậy, giáo dục bằng tấm gương của cha mẹ rất quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của con.
Nhà trường và xã hội cũng là những môi trường quan trọng trong định hình sự phát triển của một đứa trẻ. Nếu giáo dục ở trường chỉ tập trung vào kiến thức, điểm số mà xem nhẹ việc hình thành nhân cách, ứng xử và khả năng giải quyết mâu thuẫn, thì một phần quan trọng của quá trình trưởng thành sẽ bị bỏ ngỏ. Trẻ cũng học từ cách người lớn trong xã hội ứng xử với nhau, từ những gì các em nhìn thấy trên môi trường mạng. PGS, TS Đinh Kim Thoa nhấn mạnh: “Đứa trẻ là kết quả của giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, nơi trẻ học những bài học về tình yêu thương, sự tôn trọng và cách ứng xử với người khác”.
