Tuổi thanh xuân của chúng tôi khi đó là từ 15 đến 20. Từ đơn vị thanh niên xung phong (TNXP) tôi đi theo cuộc chiến tranh trên các chiến trường trải qua nhiều công việc cho đến năm 1975 - là nhà báo - tôi theo một cánh quân vào giải phóng thành phố Đà Nẵng. Và rất kỳ lạ. Dường như tuổi thanh xuân của thế hệ TNXP ngày đó dừng lại ở đây. Năm 1975. Từ ngày đó đến nay các thế hệ TNXP vẫn ra đời lớp này kế lớp kia và họ luôn là người mở đường, là người khai phá trong tất cả công việc cực nhọc của đất nước.
Năm 1975, nhiều sư đoàn quân chiến đấu được lệnh quay ra bắc chuẩn bị cho lễ duyệt binh mừng chiến thắng ở Quảng trường Ba Đình. Lễ duyệt binh hùng tráng mang không khí nóng hổi của ngày 30 tháng 4. Đủ tất cả các binh chủng. Có cả đội ngũ các cụ phụ lão râu dài, quần áo nâu, đại diện cho các cụ bắn rơi máy bay Mỹ ở Thanh Hóa. Đội ngũ nữ dân quân mang súng trường. Rồi hàng ngũ diễu hành với phụ nữ áo dài vẫy hoa... Có tất cả. Nhưng không có binh chủng TNXP.
Tôi còn nhớ mình đã sốc thế nào trước sự kiện đó nhưng không thể nói với ai. Mỗi người đang bận tâm đến việc của họ vì chiến tranh kết thúc rồi. Nhiều đơn vị hành chính phục vụ chiến trường tự động giải tán để chuyển vào nam. Đài Phát thanh giải phóng bộ phận phía bắc nơi tôi công tác trước khi đi B chẳng hạn. Không còn ai giải quyết lương lậu giấy tờ, không ai quan tâm tới những người ở chiến trường trở ra nữa. Nhiều đơn vị khác cũng như vậy. Sự kiện vắng hẳn một binh chủng trong lễ duyệt binh - dù để họ đi trong hàng ngũ diễu hành quần chúng cũng được - thì ai nghe đây? Tôi còn nhớ tôi có quen một đại đội trưởng tên là Ngần. Anh thuộc thế hệ ra đi năm 1971 và ở lại để lãnh đạo TNXP mới. Anh ấy viết thư cho tôi. Có đoạn tôi còn nhớ: Bao giờ chúng ta cũng mở đường và bao giờ người ta cũng quên. Điều anh ấy nói đã chứng thực những gì xảy ra sau này. Những đội viên TNXP đã bước vào tuổi 60 nhiều người ra đi do bệnh tật, do gian khổ thời chiến tranh sang thời bình mà chưa biết thế nào là đãi ngộ.
Tôi nhớ đơn vị lớn N263 (thuộc Binh đoàn 559). Nhớ đơn vị nhỏ số 118 của tôi hầu hết ở tuổi 16, người lớn nhất ở tuổi 20. Chúng tôi hành quân hàng tuần liền dưới bầu trời rực pháo sáng và máy bay Mỹ gầm rú và sau này tôi nghĩ chúng tôi đã bị ném thẳng vào chiến tranh khốc liệt mà không hề có sự chuẩn bị. Từ Thanh Hóa vào Quảng Bình, bom Mỹ xem như đất tự do oanh kích. Dọc quốc lộ 1 là đường sắt và đường sông song song. Ba tuyến giao thông quan trọng là mục tiêu số một. Những cây cầu nhỏ giờ không ai quan tâm là mục tiêu lớn lúc đó: cầu Lau, cầu Hổ, cầu Vằng, Khe nước lạnh... Rồi con đường nhiều trọng điểm như đường 20 Quyết Thắng. Những thanh niên ít tuổi đã gánh vác trọng trách lớn lao: mở đường, thông đường phá bom nổ chậm, phá các loại mìn giăng mắc trên cây... để giữ mạch máu giao thông chính. Chỉ cần tắc một tiếng đồng hồ là đạn dược lương thực thuốc men... không thể vào mặt trận. Tôi đã chứng kiến những người thanh niên xông pha từng giây phút trước đạn bom. Không kể ngày đêm, không kể bom hay đại bác, chỉ cần có tiếng súng báo tắc đường là hàng chục người thanh niên vác cuốc xẻng xông ra. Không cần ai chỉ định. Họ vô tư lao vào chỗ chết chóc không tính toán thiệt hơn. Tôi còn nhớ rất nhiều khuôn mặt trẻ măng từ chỗ hiểm nguy nhất trở về. Một phần lớn nam TNXP hết bốn năm đã chuyển sang quân chiến đấu. Có người hy sinh, có người bị bắt phải vào trại giam đảo Phú Quốc, trở về tàn phế, nhưng, như lá thư của một người bạn viết cho tôi, anh ấy nói TNXP là bệ phóng là trường học cho cả một thế hệ. Ở đây người ta dạn dày với bom đạn trước khi vào cuộc chiến trực diện với quân thù.
Có người lại viết: Không có việc nào ít nguy hiểm hơn nhưng sang quân đội công việc có tấm có món không “khuất lấp” như TNXP. Chữ “khuất lấp” này rất đúng, cho tới sau này.
Năm 2011, tháng 10, tôi được bạn bè TNXP gọi về họp mặt. Đã quen trông thấy trên ti-vi những đại hội toàn áo dài ngọc trai đeo cổ phụ nữ, áo vét sang trọng bề thế ở đàn ông, tôi ngỡ ngàng nhìn những người tới dự cuộc kỷ niệm của TNXP một tỉnh lớn. Không có áo dài, không có áo vét cũng không ai chụp ảnh bằng điện thoại di động, không ai xách máy tính. Chúng tôi nhận ra nhau sau gần 40 năm. Và tôi ngạc nhiên nhìn thấy lại không khí vui tươi của chúng tôi ngày 16 tuổi. Bây giờ họ đã là ông là bà. Có người sung túc nhờ con cái làm ăn tốt, có người vẫn nghèo khổ, có người đau ốm... nhưng chúng tôi cười vui với nhau nhắc lại những đêm bom vùi cả đơn vị suýt chết hết, những trận đói, sốt rét rừng, và tôi nhìn thấy lại tinh thần TNXP thời sôi nổi. Tinh thần đó có thật, cụ thể và bây giờ tôi nghĩ nếu quay lại sẽ không có ai từ chối đi lại con đường cũ. Có hàng chục nghìn đội viên TNXP đã qua cả thời chiến tranh, sau chiến tranh họ dạt hết về các thành phố các làng quê, nhưng qua truyền thông người ta có thể biết TNXP không sản sinh ra những nhân vật tham nhũng lớn, không tham gia vào các dự án tiền tỷ đô-la. Trong hồ sơ của các vụ tù tội vì tham nhũng lãng phí hầu như ít người xuất phát từ TNXP. Họ cũng không có điều kiện về tài chính để trở thành đại gia nắm các doanh nghiệp nhà nước, không ai có lối sống sa đọa nhờ vào tài sản quốc gia. Hầu hết TNXP chống Mỹ có mức sống trung bình - trong số người tôi quen biết - do chăm chỉ lao động và do giữ gìn phẩm chất tốt của thời thanh xuân. Như thế cũng là rất đủ. Nói tự hào thì không đúng nhưng có thể bằng lòng.
Thời gian qua lâu rồi. Rất nhiều người chưa được đãi ngộ. Sự việc này nên được quan tâm. Không có phép màu nào trả lại tuổi thanh xuân cho hàng chục nghìn phụ nữ cô đơn khi hết chiến tranh sau cả thời cống hiến trong lực lượng TNXP. Và hàng chục nghìn nam TNXP, những người chiếm 2/3 quân số trong các đơn vị vì họ là người gánh vác việc nặng như trèo lên núi vạc những sườn núi để làm đường, lăn bom nổ chậm xuống vực sâu, vác những hòm đạn hàng trăm cân. Phần lớn người khỏe mạnh đã sang quân chiến đấu. Những người ở lại TNXP tiếp tục làm việc rồi bị thương tật, sức khỏe giảm sút... Gần 40 năm rồi họ vẫn còn sống ở các thành phố, ở các làng quê.
Xin hãy chú ý tới họ!
