Làm mới những điều xưa cũ

Mối duyên với dòng tranh đang trên bờ vực thất truyền

- Một thắc mắc nho nhỏ, trong kho tàng tư liệu văn hóa dân gian vô cùng đồ sộ của dân tộc, lý do gì khiến Trang chọn tranh Hàng Trống làm điểm khởi đầu?

- Trang sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, chốn địa linh nhân kiệt đã có bề dày hơn nghìn năm văn hiến. Chứng kiến những giá trị văn hóa truyền thống, nhân văn của một Hà thành xưa cũ đang dần mai một, thậm chí biến mất, Trang tiếc nuối lắm. Thật ra, ký ức ban đầu của Trang về dòng tranh Hàng Trống chỉ gói gọn trong tờ lịch in bức tranh Cá chép trông trăng treo ở nhà ông ngoại. Và dòng tranh đặc trưng của thị dân Hà Nội xưa cũng từng được cô giáo lướt qua, trong một tiết học từ thời cấp một, nghe thấy thú vị rồi… quên!

Dăm năm trước, nhờ tham gia tổ chức một triển lãm về Tết của người Hà Nội xưa, Trang có dịp gặp nghệ nhân tranh Hàng Trống cuối cùng, bác Lê Đình Nghiên. Càng tìm hiểu, Trang càng bất ngờ trước khối lượng đồ sộ cũng như giá trị nghệ thuật vô giá mà dòng tranh này đang sở hữu. Lần đầu nhìn thấy những bức tranh khổ lớn, được tạo hình táo bạo với thế giới sắc mầu rực rỡ, kết hợp những mảng mầu tương phản rất mạnh, Trang thấy thật sự ngỡ ngàng.

Dựa trên hai mầu đặc trưng xanh da trời - hồng điều, nghệ nhân đã vận dụng những sắc mầu tươi tắn như đỏ - cam - vàng thư - xanh lá cùng hệ thống nét đen tự nhiên lấy từ than lá tre ủ kỹ khiến cho tác phẩm vô cùng rực rỡ, cuốn hút nhưng không kém phần tao nhã, tinh tế. Một dòng tranh quý như thế mà giờ đứng trên bờ vực thất truyền, xót xa quá. Vì thế, Trang bắt đầu tích cóp tiền để sưu tập tranh, với gia tài hiện đã lên tới con số 67 bức. Rồi Trang vận động bè bạn, người thân cùng mua tranh, để nghệ nhân cuối cùng có thêm động lực tiếp tục làm nghề, để tranh Hàng Trống không biến mất. Thậm chí, Trang còn thử dùng những bức Cá chép trông trăng, Con công làm món quà biếu mỗi dịp Tết đến Xuân về. Nhưng thái độ của người nhận, rất tiếc, vẫn không mặn mà. Và Trang nghĩ, mình phải tìm phương thức khác, hiệu quả hơn.

- Đó là làm mới những điều xưa cũ?

- Vâng, ý tưởng của Trang chính xác là như thế. Cần phải nói thêm, sau những tháng ngày cần mẫn làm giàu thêm bộ sưu tập của bản thân, Trang còn xin tài trợ địa điểm để tổ chức hai triển lãm nhỏ, có kết hợp dạy trẻ em vẽ tranh Hàng Trống. Trang mời nhà nghiên cứu Phan Ngọc Khuê và nghệ nhân Lê Đình Nghiên tới kiên trì giới thiệu và phân tích những yếu tố hay - đẹp - lạ cùng các công đoạn vẽ tranh cơ bản cho khách tham quan. Điều thú vị là phần lớn trong số đó là những người trẻ (trên trang fanpage của dự án Họa sắc Việt, 50% số người quan tâm từ 18 đến 24 tuổi, từ 25 đến 34 tuổi cũng chiếm 10%). Nếu chắt lọc được những gì tinh túy nhất của dòng tranh, thổi vào đó một hơi thở đương đại, tranh Hàng Trống sẽ có cơ hội trường tồn cùng năm tháng.

Hãy bắt tay khơi dòng và khởi tạo

- Khoác tấm áo đương đại cho những tinh hoa vốn cổ, nghe rất hay nhưng khâu thực hiện chắc chẳng dễ dàng gì?

- Trang đã có gần chục năm làm công việc thiết kế đồ họa. Càng đi sâu vào tìm hiểu dòng tranh Hàng Trống nói riêng, mỹ thuật dân gian Việt Nam nói chung, Trang nhận ra tiềm năng ứng dụng rất lớn của kho tàng họa tiết, mầu sắc, tạo hình cho các graphic designer với biên độ sáng tạo cực lớn, có thể áp dụng từ thời trang - thiết kế bao bì đến trang trí nội thất - hàng thủ công mỹ nghệ…

Vì thế, năm 2017, Trang thành lập nhóm S River, quy tụ những bạn trẻ có cùng đam mê và tình yêu vốn cổ để khởi động dự án Họa sắc Việt. Lấy cảm hứng từ những bảng mầu, họa tiết tiêu biểu của dòng tranh Hàng Trống để sáng tạo thành những sản phẩm thiết kế đồ họa đương đại chứa đựng văn hóa truyền thống Việt Nam, Trang cùng các cộng sự sẽ đúc kết những ý tưởng biên soạn cuốn sách Họa sắc Việt từ tranh Hàng Trống - kho nguyên liệu truyền thống dành cho ngành thiết kế.

Dự án là một cách tiếp cận mới trong nỗ lực bảo tồn và mang lại sức sống nội sinh mạnh mẽ cho những giá trị truyền thống mà cha ông đã gìn giữ và trao truyền lại. Nhóm không chọn cách bê nguyên xi và đặt chúng vào đời sống thực tại, cũng không cố gắng níu kéo những gì đã thuộc về lịch sử. Đó là cách để những hạt ngọc vô giá ấy hồi sinh, không chịu phận ngủ yên trong bảo tàng hay các bộ sưu tập cá nhân mà đĩnh đạc bước vào đời sống, để người ta có thể dễ dàng bắt gặp ở bất cứ đâu.

- Bạn có thể diễn giải rõ hơn bằng một thí dụ, để dân ngoại đạo như tôi có thể hình dung chính xác về dự án này?

- Nhóm sẽ lựa chọn nhiều họa tiết, bảng mầu ưng ý từ một hoặc nhiều bức tranh, từ đó tưởng tượng, sáng tạo, sắp xếp và phối trộn chúng để mang giá trị thẩm mỹ mới, sứ mệnh mới và có thể ứng dụng vào sản phẩm thiết kế.

Bạn chắc không lạ gì tác phẩm nổi tiếng Trê Cóc. Vụ kiện gay cấn đòi con hàm chứa ý nghĩa châm biếm sâu xa đã được cha ông tái hiện vô cùng sinh động bằng cách tạo hình ngộ nghĩnh, giàu biểu cảm các con vật cá - cua - tôm - cóc… Tất cả được Trang và cộng sự chắt lọc, số hóa và biến chúng trở thành những họa tiết độc đáo trên một đôi giày thời trang, với mầu nền vàng tươi - một trong sáu mầu cơ bản của dòng tranh Hàng Trống. Trang rất vui, khi nhìn hình ảnh đôi giày trên fanpage, đã có khá nhiều cư dân mạng hỏi giá sản phẩm để tìm mua. Cũng trong khuôn khổ triển lãm, S River đã đưa ra hàng loạt thí dụ minh họa, khi tinh hoa dòng tranh trở thành những gợi ý thú vị cho bìa vở, giấy bọc quà, hộp bánh mứt, đồ thêu… Nói chung, biên độ sáng tạo - từ những nguyên liệu tuyệt vời đó, là không giới hạn.

- Người ta hay than phiền, rằng người trẻ thường quay lưng với văn hóa truyền thống. Nhưng từ những gì mà S River tâm huyết thực hiện, tôi đang thấy một điều ngược lại?

- Qua kinh nghiệm thực tế, Trang nhận thấy giới trẻ sẵn sàng đón nhận, phát huy văn hóa truyền thống nếu được tạo điều kiện để tiếp cận dễ dàng và giới thiệu cặn kẽ. Trang nghĩ đơn giản thế này, văn hóa như một dòng chảy mà mỗi chúng ta là một giọt nước. Nhiều giọt đi cùng nhau, theo cùng một hướng thì tạo thành dòng. Nếu nghĩ theo chiều hướng tiêu cực, rằng văn hóa của ta chưa có gì để sánh vai với thế giới thì hãy thử tìm xem, mình có bỏ sót điều gì không? Và nếu tìm thấy những hạt vàng lấp lánh ẩn giấu đâu đó, hãy bắt tay vào khơi dòng và khởi tạo. Đó là điều mà Trang muốn nhắn nhủ tới các bạn trẻ.

- Cảm ơn Thu Trang và xin chúc dự án thành công.

Những bảng mầu, họa tiết của dòng tranh Hàng Trống là nguồn cảm hứng để S River sáng tạo nhiều sản phẩm đồ họa độc đáo.