Không chỉ dựng lại thời đã qua
Với phim cổ trang, những chi tiết tưởng như chỉ xuất hiện vài giây trên màn ảnh đôi khi lại đòi hỏi cả một quá trình chuẩn bị phía sau.
Một đồng tiền cổ được phục dựng, một bộ trang phục, một không gian làng quê hay cách thể hiện một loại hình nghệ thuật truyền thống đều cần sự tìm hiểu kỹ lưỡng. Giá trị của những chi tiết ấy không nằm ở thời lượng xuất hiện, mà ở khả năng tạo nên một thế giới đủ thuyết phục để khán giả tin vào thời đại mà bộ phim tái hiện.
Khán giả không chỉ theo dõi nhân vật và diễn biến câu chuyện, mà còn quan sát cả không gian sống: Họ mặc gì, sử dụng vật dụng gì, giao tiếp ra sao, sinh hoạt thế nào, những phong tục và nghệ thuật nào hiện diện trong đời sống. Một tác phẩm vì thế không thể chỉ “mặc áo xưa, nói ngôn ngữ xưa” cho nhân vật rồi gọi đó là cổ trang. Phía sau màn ảnh phải là một quá trình nghiên cứu đủ sâu để những yếu tố lịch sử, văn hóa không trở thành lớp trang trí bên ngoài. Đạo diễn Nguyễn Hồng Quân, Trường đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội chia sẻ: “Lịch sử Việt Nam còn một kho tàng đề tài, nhân vật và câu chuyện giàu chất liệu điện ảnh. Tuy nhiên, phim lịch sử thường đòi hỏi chi phí sản xuất lớn, vì vậy rất cần sự tham gia của xã hội, đặc biệt là sự quan tâm, đồng hành và đầu tư của các doanh nghiệp ngay từ đầu. Nếu được đầu tư đúng hướng, dòng phim lịch sử hoàn toàn có thể trở thành một mảng nội dung có sức sống lâu dài, mở ra nhiều không gian sáng tạo mới cho điện ảnh Việt”.
Khi quá khứ thành chất liệu hiện tại
Giá trị của phim cổ trang không chỉ nằm ở việc đưa khán giả trở về quá khứ bằng hình ảnh đẹp mắt. Quan trọng hơn, điện ảnh có thể tạo ra một cách tiếp cận mới với những điều vốn quen thuộc trong sách sử nhưng chưa chắc đã gần gũi với đời sống hôm nay.
Tất nhiên, điện ảnh không thể thay thế nghiên cứu lịch sử. Phim cổ trang luôn đứng giữa hai yêu cầu: Tôn trọng những gì đã được xác lập và tạo ra khoảng không cần thiết cho sáng tạo nghệ thuật. Chính sự giao thoa ấy khiến các tác phẩm lấy chất liệu lịch sử có thể tạo ra những cách nhìn mới, đồng thời khơi gợi nhu cầu tìm hiểu sâu hơn về quá khứ.
Một bộ phim vì thế có thể có đời sống rộng hơn thời gian chiếu rạp. Khi câu chuyện đủ sức hấp dẫn, khán giả có thể tìm hiểu thêm về nhân vật, vùng đất, di sản hay những giá trị văn hóa được gợi ra từ tác phẩm. Từ đó, điện ảnh có thể tạo kết nối với giáo dục, xuất bản, du lịch, âm nhạc và các sản phẩm sáng tạo khác. Theo PGS, TS Hoàng Cẩm Giang, Trưởng ngành Điện ảnh, Khoa Văn học, Trường đại học KHXH&NV Hà Nội, thành viên ban giám khảo phê bình tại DANAFF IV, kinh nghiệm từ Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy phim lịch sử, cổ trang có thể trở thành phương thức giới thiệu tự nhiên về cảnh quan, phong tục, ẩm thực và đời sống văn hóa. Khi tác phẩm được đầu tư bài bản, những giá trị di sản còn có thể mở ra các sản phẩm sáng tạo liên quan như xuất bản, âm nhạc, trò chơi hay quà lưu niệm.
Cần những dự án nghiêm túc
Câu chuyện lịch sử muốn đi xa không thể chỉ dựa vào giá trị bản địa. Nó cần được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh đủ hấp dẫn để người xem không cần biết trước lịch sử vẫn có thể bước vào câu chuyện. Điều đó không có nghĩa phải làm cho câu chuyện “ít Việt Nam” hơn. Ngược lại, bản sắc chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt. Vấn đề nằm ở cách kể: Từ một bối cảnh rất Việt Nam có thể mở ra những câu chuyện về tình yêu, lòng trung thành, sự hy sinh, khát vọng sống hay những lựa chọn của con người trước biến động của thời cuộc, trước lựa chọn sinh tử. Những cảm xúc ấy không thuộc riêng nền văn hóa nào và có khả năng vượt qua khoảng cách về ngôn ngữ, thời đại.
Nhìn từ đó, đầu tư cho phim cổ trang không chỉ là bài toán của từng dự án. Đó là câu chuyện về khả năng chuyển hóa nguồn tài nguyên lịch sử, văn hóa thành những sản phẩm sáng tạo có chất lượng, đồng thời tích lũy năng lực cho cả ngành. Lịch sử Việt Nam có nhiều câu chuyện chưa được kể bằng điện ảnh. Thách thức không nằm ở việc tìm thêm đề tài, mà ở việc tạo ra những dự án đủ nghiêm túc để nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất và theo đuổi đến cùng.
