Bộ kỹ năng mới để bước tới một tương lai đầy biến động

Trong kỷ nguyên đầy biến động này, câu hỏi cốt lõi không còn là công nghệ có thể làm gì, mà là vai trò của người giáo viên sẽ được định vị lại như thế nào và phải trang bị những kỹ năng gì cho thế hệ tương lai để có thể chủ động thích ứng và phát triển bền vững.

Bối cảnh xã hội số

Khái niệm “công dân số” ngày nay đã vượt ra khỏi giới hạn của việc sử dụng thành thạo các thiết bị điện tử hay internet, đòi hỏi mỗi cá nhân cần sở hữu năng lực tư duy số, khả năng hiểu và thao tác với dữ liệu, cũng như ý thức trách nhiệm và ứng xử đạo đức trên không gian mạng. Đối với Gen Z và Gen Alpha, công nghệ là một phần mở rộng của bản thân chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, sự sẵn có của thông tin không đồng nghĩa với sự sẵn có của tri thức hay sự thông thái.

Chúng ta đang sống trong một thế giới ngày càng phức tạp được tóm gọn trong bốn chữ: VUCA - Volatility (Biến động), Uncertainty (Không chắc chắn), Complexity (Phức tạp) và Ambiguity (Mơ hồ), đòi hỏi giáo dục không thể tiếp tục duy trì mô hình dạy học “chuyển giao kiến thức” theo kiểu rót nước, mà phải là “kiến tạo tiềm năng con người” theo kiểu thắp sáng. Sự thay đổi này đòi hỏi sự lột xác về tư duy, trong đó giáo dục phổ thông phải đóng vai trò là bệ phóng giúp học sinh phát triển tư duy để làm chủ công nghệ, thay vì để công nghệ làm chủ con người.

Chuyển dịch vai trò

Sự thâm nhập của AI vào giáo dục thường dấy lên lo ngại về việc máy móc sẽ thay thế con người, đặc biệt là giáo viên. Tuy nhiên, vị thế của giáo viên không hề lung lay mà ngược lại, đang được nâng lên tầm cao mới khi được giải phóng khỏi các công việc mang tính kỹ thuật, hành chính và thủ công. Giáo viên chuyển dịch từ vai “người đứng lớp” hay “người phát thông tin” sang các vai trò mang tính chiến lược hơn. Cụ thể: Thứ nhất, giáo viên trở thành “Nhà thiết kế trải nghiệm học tập” (Learning Experience Designer). Thay vì giảng bài một chiều, giáo viên sẽ thiết kế các lộ trình học tập cá nhân hóa, nơi AI đóng vai trò là gia sư riêng hỗ trợ từng học sinh theo tốc độ riêng. Điều này giúp giáo viên giải phóng thời gian để tập trung vào việc thiết kế các hoạt động học tập sâu sắc hơn.

Thứ hai, giáo viên sẽ là “Người huấn luyện trí tuệ cảm xúc” (Emotional Intelligence Coach). Trong thế giới số, khi giao tiếp trực tiếp giảm đi, khả năng thấu cảm, kết nối cảm xúc và định hướng tinh thần của giáo viên trở nên vô giá. AI không có “trái tim”, không cảm nhận được yêu thương, không thể tỏ thái độ hay khơi dậy khát vọng. Chỉ có giáo viên mới có thể truyền lửa, bồi dưỡng nhân cách và giúp học sinh xử lý các vấn đề tâm lý, lối sống.

Thứ ba, giáo viên sẽ đóng vai trò là “Người bảo vệ đạo đức” (Ethics Guardian) và “Điều phối viên AI” (AI Orchestrator). Năng lực giáo viên trong kỷ nguyên AI sẽ phải được cấu tạo từ Năng lực Sư phạm -
Năng lực Công nghệ - Năng lực Đạo đức. Giáo viên phải là người bảo đảm việc sử dụng AI diễn ra trong khuôn khổ đạo đức, công bằng, không thiên kiến, bảo vệ quyền riêng tư của học sinh. Họ là người dạy học sinh cách “chủ động, độc lập, tự quyết... và với tinh thần đạo đức cao” khi sử dụng công cụ AI, biến học sinh thành những người làm chủ công nghệ chứ không phải những cái loa phát lại những góc nhìn của AI.

Chỉ số tiến tới tương lai

Để bước vào một tương lai đầy biến động nhanh chóng, thế hệ trẻ cần được trang bị một bộ kỹ năng mới, vượt ra ngoài khuôn khổ của các môn học truyền thống. Nó có thể bao gồm những năng lực cốt lõi sau: Tư duy phức tạp và giải quyết vấn đề (Complex Thinking & Problem Solving). Nếu giáo dục truyền thống thường tập trung vào ghi nhớ kiến thức thì trong kỷ nguyên AI, việc ghi nhớ không còn quan trọng bằng khả năng xử lý thông tin. AI có thể cung cấp dữ liệu, nhưng con người phải có khả năng phân tích, tổng hợp và đưa ra giải pháp cho các vấn đề phức tạp. Nhà trường lúc này sẽ trở thành “Phòng thí nghiệm mô phỏng động” (Dynamic Simulation Labs), nơi học sinh tương tác với các hệ thống thực tế trong thời gian thực. Điều này giúp học sinh rèn luyện khả năng ứng biến và tư duy phản biện - những kỹ năng mà máy móc chưa thể thay thế hoàn toàn.

Tiếp đến, công dân số hiện đại phải có năng lực thấu hiểu AI, Năng lực số và thấu hiểu AI (AI Literacy), nhận diện được những hạn chế của AI. Giáo viên phải giúp học sinh không chỉ biết cách sử dụng công cụ (như ChatGPT, các công cụ AI chỉnh sửa ảnh/video), mà còn phải hiểu nguyên lý hoạt động cơ bản, nhận diện các giới hạn, rủi ro (như ảo giác của AI) và biết cách đánh giá một cách phê phán, dựa trên các giá trị đạo đức của bản thân trước các gợi ý do AI tạo ra. Đó là kỹ năng “sống sót” trong đại dương thông tin vô tận.

AI đang dần làm tốt các công việc mang tính lặp lại. Do đó, giá trị của con người nằm ở sự sáng tạo độc đáo và khả năng kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực khác nhau, cho thấy khả năng sáng tạo và kết nối liên môn (Creativity & Interdisciplinary Connection). Hệ thống đánh giá mới cần chuyển từ “kiểm tra trí nhớ” sang “đo lường sáng tạo”, nơi học sinh phải kết hợp toán học, lịch sử, nghệ thuật để giải quyết các thách thức mới. Giáo dục phổ thông cần khuyến khích tư duy đa chiều, giúp học sinh nhìn thấy sự liên hệ giữa các môn học thay vì học chúng một cách rời rạc.

Cuối cùng, nhưng quan trọng nhất, là những phẩm chất làm nên con người như lòng trắc ẩn, tình yêu thương, sự hợp tác, khả năng giao tiếp và đạo đức nghề nghiệp mang tên kỹ năng mềm và phẩm chất con người (Human-Centric Skills). Khi thế giới ảo ngày càng phủ bóng, các kết nối thực trở nên quý giá hơn bao giờ hết. Giáo dục cần tập trung vào việc dạy học sinh cách làm việc nhóm, cách lắng nghe và đồng cảm - những yếu tố cốt lõi để duy trì sự ổn định xã hội và sức khỏe tâm thần.

Tóm lại, sự xuất hiện của AI trong kỷ nguyên số không phải là dấu chấm hết cho nghề giáo, mà là một chương mới đầy hứa hẹn. Hành trình này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình, xã hội. Chỉ khi chúng ta đặt con người làm trung tâm (human-centered) và sử dụng AI như một đồng minh, chúng ta mới có thể xây dựng một nền giáo dục bền vững cho tương lai.