Vụ màu thay lúa vụ ba
Ngay sau vụ lúa đông xuân, gia đình bà Cao Tuyết Hằng (ấp 5, xã Trần Hợi, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau) xuống giống vụ dưa hấu. Giữa tháng ba vừa qua, gia đình bà Hằng thu hoạch nốt vụ dưa, được hơn 28 tấn. Với giá bán tại ruộng từ 6.000-6.500đ/kg, sau khi trừ hết chi phí đầu tư, gia đình bà Hằng có lãi hơn 120 triệu đồng.
Gia đình bà Hằng có gần 7 ha đất từng canh tác ba vụ lúa mỗi năm. Tuy nhiên, ở vụ thứ ba (ngay sau Tết Nguyên đán), mức độ thành công thì ít nhưng rủi ro thì nhiều do chi phí đầu tư cao, dễ gặp tình cảnh thiếu nước trong mùa khô. Vì lẽ đó, gia đình bà Hằng quyết định chuyển sang trồng màu thay cho lúa vụ ba, từ mùa khô 2021-2022 đến nay.
Bà Hằng cho biết: Trong vụ màu, gia đình thường trồng bí ngô hoặc dưa hấu, bởi thời gian từ trồng đến thu hoạch chỉ khoảng 60 ngày, và muộn lắm cũng đến giữa tháng ba hằng năm là xong. “Vụ màu tuy cực công chăm sóc hơn trồng lúa nhưng giá cả đầu ra ổn định, năng suất cao, ít bị rủi ro do thời tiết, khô hạn. Trong bốn vụ màu đã qua, dù trồng bí ngô hay dưa hấu, năm nào gia đình tôi cũng còn lời hơn 120 triệu đồng, gần bằng hai vụ lúa cộng lại trong năm” - bà Hằng kể.
Hai năm trước, toàn ấp 5 của xã Trần Hợi còn tám hộ dân trồng lúa vụ ba, nhưng nay đã chuyển sang trồng màu, nâng tổng diện tích trồng màu toàn ấp 5 lên khoảng 170 ha như hiện nay, với các loại rau màu ngắn ngày như: bầu, bí ngô, bí đao, dưa hấu, dưa leo…, lợi nhuận trung bình từ 30-40 triệu đồng/ha.
Theo Trưởng Ban nhân dân ấp 5
Quách Thanh Hải, việc trồng lúa vụ ba chi phí khá cao, do đất không được cày ải, phải tốn nhiều phân bón, chưa kể phải bơm tát nước dưới kênh lên ruộng. “Năm nào khô hạn sớm, nước dưới kênh cũng không đủ cung cấp khiến cây lúa không phát triển được, nông dân thất thu. Vì lẽ đó, lấy vụ màu thay cho lúa vụ ba giải được bài toán tăng gia sản xuất của người dân, giúp tiết kiệm nước tưới trong mùa khô” - ông Hải đánh giá.
Giúp đất trồng thích nghi hạn-mặn
Trong 10 năm gần đây, vùng ngọt huyện Trần Văn Thời trải qua ba lần khô hạn nặng vào mùa khô năm 2015-2016, 2019-2020 và 2023-2024. Vào những mùa khô khắc nghiệt ấy, nước dưới kênh rạch cạn khô, cây trồng thiếu nước tưới trầm trọng. Những nông dân trót làm lúa vụ ba “trắng tay” vì lúa chết khô, trong khi kênh, rạch khô queo gây nên tình cảnh sụt lún, sạt lở đất, làm hư hỏng hàng trăm tuyến lộ nông thôn, khiến giao thông nhiều nơi tại vùng ngọt bị chia cắt.
Đó là những bài học để chính quyền và ngành chức năng huyện Trần Văn Thời định hình lại sản xuất nông nghiệp bền vững cho địa phương, nơi có gần 29.000 ha sản xuất lúa, chiếm phần lớn diện tích chuyên canh lúa hai vụ tại Cà Mau.
Theo ông Nguyễn Thế Châu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Trần Văn Thời, nhiều năm nay, địa phương luôn nhất quán theo chỉ đạo của tỉnh (Chỉ thị số 09/CT-UBND, ngày 25/10/2023 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau –PV), chỉ sản xuất lúa hai vụ/năm, không sản xuất lúa vụ ba. Qua tuyên truyền, người dân hiểu rõ hơn những hạn chế của việc sản xuất lúa vụ ba: Chi phí cao, lợi nhuận thấp, là điều kiện để duy trì các sinh vật gây hại cây lúa; việc sản xuất nhiều vụ lúa/năm làm cho đất mất dưỡng chất,… ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng sản xuất vụ hè thu và ảnh hưởng gây sụt lún đến hệ thống giao thông nông thôn…
Từ đó, "diện tích lúa vụ ba thu hẹp dần qua từng năm, trong đó vụ mùa 2023-2024 chỉ còn khoảng 60 ha của 34 hộ, sang vụ mùa 2024-2025 chỉ còn khoảng 19 ha của 9 hộ. Phần lớn diện tích còn lại đã chuyển sang trồng màu thay cho lúa vụ ba, góp phần xanh hóa đồng ngọt trong những tháng mùa khô hạn" - ông Nguyễn Thế Châu chia sẻ.
Ông Hồ Trường An, chuyên viên Phòng Nông nghiệp và Môi trường huyện Trần Văn Thời, đánh giá: Vụ màu sau Tết Nguyên đán hằng năm chỉ kéo dài tầm hai tháng là dứt điểm, nhưng đạt hiệu quả gần hai lần so với trồng lúa. Sau vụ màu, đồng ruộng còn khoảng hai tháng để “nghỉ ngơi”, nhà nông có đủ thời gian để cải tạo lại đất phục vụ cho vụ lúa hè thu.
Thay đổi cách thức canh tác và tư duy sản xuất theo điều kiện thực tế là hướng sản xuất bền vững, được ngành chức năng Cà Mau duy trì và khuyến cáo nông dân vùng ngọt thực hiện trong dài hạn. Đi cùng với đó là quy hoạch vùng chuyên canh, liên kết nông dân sản xuất theo chuỗi khép kín tuân thủ các quy chuẩn của quốc tế để tạo ra nông sản sạch và an toàn, nâng cao giá trị đầu ra sản phẩm. Cách làm ấy đã được triển khai thành công tại nhiều vùng trồng lúa sạch, lúa hữu cơ… trên địa bàn huyện Trần Văn Thời, thành phố Cà Mau; mô hình lúa-tôm kết hợp đạt chuẩn ASC, BAP trên địa bàn huyện Thới Bình và đang được nhân rộng tại những đồng đất đủ điều kiện, giúp đất đai thích nghi tốt trong điều kiện hạn-mặn.
Vùng ngọt Cà Mau chủ yếu nằm tại các huyện Trần Văn Thời, U Minh, một phần của huyện Thới Bình và thành phố Cà Mau. Việc canh tác của nông dân vùng ngọt phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa. Do vậy, để giảm thiểu rủi ro về nước tưới trong mùa khô hạn, chính quyền và ngành chức năng tỉnh Cà Mau chủ động xây dựng lịch thời vụ theo từng vùng sản xuất, đồng thời khuyến cáo người dân bám sát vào khung lịch thời vụ để canh tác cây trồng, vật nuôi phù hợp với tình hình thực tế.
