Không gian êm đềm
Vẻ thâm nghiêm cổ kính của làng Vị Hạ, xã Trung Lương (Bình Lục-Hà Nam) hiện lên ngay từ chiếc cầu hình lược cong cong từ đầu xã. Con đường dẫn vào làng mang tên “Đường khuyến học” xanh rợp bóng cây. Đường làng hơn một trăm năm trước, đã đi vào thơ cụ Nguyễn nhiều lần. Các con ngõ đã bớt quanh co, nhưng ao chuôm còn nhiều lắm. Những hàng dâm bụt, bụi duối, những chiếc cổng cổ vẫn được bảo tồn, chăm sóc tôn lên vẻ đẹp của một vùng quê. Vị Hạ mang đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, vẫn đang là bức tranh đa sắc đậm vẻ nguyên sơ, thật quý lắm nếu so với nhiều ngôi làng cổ đang “nhạt phai ít nhiều”.
Ngôi Từ đường Nguyễn Khuyến ở giữa làng, được chở che bởi bóng cây cổ thụ, cây lưu niên và tỏa hương sen, hương sung bốn mùa. Toàn bộ khu di tích được gọi chung là vườn Bùi. Người dân giải thích, sở dĩ có tên như vậy, là vì cụ Nguyễn nhà tôi có gốc gác từ miền Nghệ An. Trong đó gọi cây vối là cây bùi. Vườn cụ Nguyễn Khuyến trồng nhiều vối, nên gọi vườn Bùi. Vườn Bùi đã trở thành cái tên quen thuộc, trở thành một địa chỉ văn hóa. Qua thời gian, vườn Bùi càng được bồi đắp vẻ thâm nghiêm cổ kính, những thềm rêu còn nguyên vẹn. Ba cây nhãn cổ thụ mà gốc gội xù xì đã trở thành nơi chốn nương tựa của loài hoa lan, qua thời gian vẫn vững chãi tỏa bóng.
Nhóm sinh viên Trường đại học Sư phạm mới ra trường ở tận TP Hồ Chí Minh đã ngồi dưới bậc thềm tự lúc nào. Cuốn tuyển thơ Nguyễn Khuyến trên tay. Các em đọc lại, như thể ở chốn linh thiêng, tâm hồn tuổi trẻ được hòa lắng vào những dòng thơ, để hiểu hơn, yêu hơn cụ Tam Nguyên Yên Đổ. Trên cành chim hót, dưới ao cá đớp mồi. Cậu thanh niên khôi ngô cất giọng đọc bài Thu vịnh: “Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái, Một tiếng trên không ngỗng nước nào?...”. Nghe mà lòng rưng rưng, tưởng như mình đang được sống lại không khí của hơn trăm năm về trước. Bạn Lê Huỳnh Diệp, chia sẻ: “Em chỉ được đọc thơ, biết đến vườn Bùi qua sách báo. Chờ đợi mãi, nay mới có dịp về thăm vườn Bùi. Cảnh sắc thanh bình nơi làng quê này, nơi ngôi vườn vẫn được gìn giữ cho chúng em hiểu thêm giá trị của những bài thơ cụ Nguyễn sáng tác, hiểu thêm bối cảnh xã hội Việt Nam xưa”. Đồng cảm với những chia sẻ của Diệp, bạn Hoàng Thúy Ánh tâm sự rằng, đi từ TP Hồ Chí Minh ra Hà Nội, rồi thuê xe máy về thăm vườn Bùi, đúng là có vất vả, nhưng được trải nghiệm những giây phút lắng đọng, êm đềm trong vườn Bùi, thì nỗi vất vả kia cũng vơi đi. Ánh tấm tắc: “Em thích đến những nơi có vẻ đẹp và chiều sâu văn hóa như thế này. Hà Nam, Nam Định là những địa phương nổi tiếng với những địa chỉ văn hóa mà ngày nay, một bộ phận sinh viên rất thích về tìm hiểu, nghiên cứu”.
Truyền thống hiếu học lan tỏa
Người chăm sóc, gìn giữ toàn bộ khu di tích đã được công nhận Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia hiện nay là ông Nguyễn Thanh Tùng, hậu duệ đời thứ năm của cụ Nguyễn Khuyến, và vợ của ông. Trải qua quân ngũ, làm công nhân, năm 1986, ông về với vườn Bùi. Ở tuổi 74, ông Tùng vẫn vô cùng hoạt bát và là hướng dẫn viên cho bất cứ ai đến thăm. Gần 30 năm, ông đã vinh dự được tiếp đón nhiều vị lãnh đạo cấp cao, đoàn khách nước ngoài, du khách thập phương về thăm. Chẳng ít vị khách ghi cảm tưởng, đã bộc lộ cảm xúc, cho rằng ông Tùng, với vốn hiểu biết của mình đã làm vườn Bùi trở nên sinh động hơn nhiều. Còn người vẫn hằng ngày thắp xanh và gìn giữ vẻ đẹp di tích thì trải lòng: “Qua thời gian với bao sự đổi thay, việc gìn giữ được Từ đường cụ Nguyễn là một kỳ tích. Chúng tôi tự hào là con cháu cụ Nguyễn, một người học rộng tài cao, gìn giữ khí tiết. Con cháu của cụ ngày nay nhiều người hiển đạt, đi làm ăn xa nhiều. Là trưởng họ, vợ chồng tôi tự hào được cha tôi giao trọng trách gìn giữ vườn Bùi để tri ân tiền nhân, vừa là gìn giữ linh hồn của cả dòng họ”.
Ông Tùng nhiệt tình giới thiệu với du khách về vườn Bùi.
Gia phả họ Nguyễn ghi lại lịch sử, dòng họ quê gốc Nghệ An, đã có lịch sử hơn 600 năm, vốn là nông dân. Cụ Phủ Quân, đời thứ hai của dòng họ nhờ học hành giỏi giang, đỗ đạt đã trở thành đại tướng, rồi làm đến chức Tể tướng của nhà Mạc, đã ra lập họ ở Vị Hạ. Đến nay, dòng họ Nguyễn đã được 23 đời. Kế thừa truyền thống hiếu học của dòng họ, con cháu cụ các đời sau, dù lập nghiệp ở khắp nơi nhưng đều học hành đỗ đạt và đều thành danh. Chi hai của dòng họ hiện có GS, TS Nguyễn Hồng Quân, nguyên là Bộ trưởng Bộ Xây dựng. Cháu đời thứ tư của cụ Nguyễn Khuyến là Nguyễn Mộng Giao là Viện sĩ. Nhiều người trong dòng tộc là tiến sĩ. Thế hệ thanh niên sau này ai nấy đều noi gương tổ tiên, học hành tấn tới, tham gia công tác xã hội. Truyền thống hiếu học của dòng họ cụ Nguyễn Khuyến trở thành một biểu tượng cho việc học hành, đỗ đạt trong cả nước. Mỗi năm có hàng nghìn người về vườn Bùi thăm viếng, trong đó, nhiều nhất là học sinh, sinh viên, văn nghệ sĩ. Không ít nhà nghiên cứu dẫn học trò về nghiên cứu thơ Nguyễn Khuyến, nhờ ông Nguyễn Thanh Tùng giúp cho tư liệu để các nghiên cứu sinh làm luận văn, luận án tiến sĩ…
Sự hiếu học, đỗ đạt của con cháu cụ Nguyễn đã lan truyền sang các dòng họ khác, tạo thành một phong trào học tập không chỉ ở thôn, xã. Bởi thế, những người có trách nhiệm với lớp trẻ đã thành lập Quỹ khuyến học Vị Hạ, Quỹ khuyến học xã Trung Lương. Trẻ em cả một vùng quê đồng chiêm nghèo chăm chỉ noi gương tiền nhân, quyết tâm vượt khó học thành tài. Đó là vẻ đẹp trí tuệ của những người con thôn dã, luôn nhận thức được tầm quan trọng của tri thức. Mỗi năm, hàng trăm học sinh trong khu vực đỗ vào các trường đại học, cao đẳng trở về vườn Bùi, dâng hương, cảm ơn tiền nhân đã phù hộ. Ông Lê Ngọc Châm, Chủ nhiệm Quỹ khuyến học làng Vị Hạ tâm sự: “Cùng với sự ra đời của Thư viện chùa Vị Hạ, Quỹ khuyến học đã thúc đẩy tinh thần ham đọc sách, ham học của các em học sinh. Người dân chúng tôi xác định, quê hương có truyền thống, con người có nền tảng, dù còn nghèo nhưng phải phấn đấu. Có học mới nên người”.
Cho vẻ đẹp lưu truyền
Vào năm 1991, di tích Từ đường Nguyễn Khuyến đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2004, Dự án trùng tu tôn tạo lại khu từ đường đã dựng lại ba gian sau trên nền đất năm xưa với nguồn vốn hỗ trợ của nhà nước và gia quyến đóng góp. “Việc gìn giữ khu di tích chính là bảo lưu những giá trị đậm dấu ấn của một danh nhân. Cách đây gần 20 năm, một đoàn khách nước ngoài đã giúp đỡ số tiền 3.000 USD để mua lại khu ao, vốn là của di tích. Chúng tôi luôn đề cao trách nhiệm, bởi di tích không chỉ là của dòng họ mà là của quốc gia”, ông Tùng bộc bạch.
Có một điều đặc biệt, khu di tích Từ đường Nguyễn Khuyến cách Nhà tưởng niệm nhà văn Nam Cao, di tích nhà “Bá Kiến” (xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân) không xa, cũng gần với Nhà tưởng niệm nhà thơ Nguyễn Bính (huyện Vụ Bản, Nam Định). Nhà văn Trần Thị Nhật Tân cho hay: “Cả ba di tích ở gần nhau, rất tiện đường cho nhiều đoàn học sinh, sinh viên và các văn nghệ sĩ đến viếng thăm. Chúng tôi thật mừng và tự hào, vì quê hương chúng tôi đã sinh ra những nhà văn, nhà thơ tài năng. Và cả ba di tích đều đang được thế hệ sau chung tay gìn giữ”.
Trong khi tốc độ đô thị hóa lan nhanh về những làng quê, thì việc bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của các di tích là vô cùng quan trọng. Điều mà thế hệ sau làm được, thể hiện trách nhiệm và lòng kính trọng đối với tiền nhân. Trong không gian vườn Bùi, ao thu, vườn thu, và những cánh hoa thu đang ngân lên tiếng thơ mùa thu. Sắc, hương và tấm lòng ấm cúng của người trông coi gìn giữ đang quyện vào một không gian nên thơ mà sâu lắng.
