Lời yêu thương dành tặng cho nhau
Là một xã thuộc huyện Sa Pa, nhưng cách đây chừng chục năm, Nậm Sài còn nghèo lắm. Kể từ khi con đường khá rộng “bò” về đến trung tâm xã, đường mòn nối vào các thôn, bản được mở rộng hơn cũng là thời điểm nhiều giáo viên được động viên về đây dạy học. Người Nậm Sài được tiếp xúc với người dưới xuôi lên, cái bụng cũng ấm hơn, tinh thần thêm phấn chấn. Những câu hát, điệu múa vốn chỉ được dùng trong ngày lễ, Tết, thì nay mang ra “đãi” khách.
Người Nậm Sài vẫn nhớ và kể một câu chuyện “cổ tích” cách đây hơn chục năm. Chuyện rằng cô gái người Xa Phó được học tiếng Kinh, đứng bên thác Ba Tầng, ngân lên điệu hát mượt mà bằng tiếng Kinh: “Chàng ơi về nghe tiếng suối/ Chàng ơi về nghe lời rừng/ Bóng sa mộc chờ chàng đỏ lòng bông mận trắng/ Viên cuội chờ chàng tím dưới bàn chân...”. Vị khách nước ngoài hiểu tiếng Việt, đạp xe khám phá vùng cao, hiểu tiếng hát da diết thì đi tìm. Cảm mến trước ước mơ của cô gái tên Lù Thị Tình, ông đã tìm cách kết nối, đưa đi học ở Trường trung cấp Văn hóa nghệ thuật và Du lịch Lào Cai. Với khả năng của mình, cô đã trở thành một diễn viên có tiếng của tỉnh. Từ đó người Xa Phó trong vùng yêu văn nghệ hơn, hào hứng động viên nhau khôi phục những điệu múa, điệu hát cổ của dân tộc mình, vừa làm đẹp cuộc sống, vừa khuyến khích sự chăm ngoan, học tập của các em học sinh. Người Tày, người Dao trong khu vực cũng nêu gương em Lù Thị Tình. Đặc biệt hơn, Nậm Sài được tỉnh Lào Cai xây dựng trở thành một điểm du lịch cộng đồng kết nối với các điểm quanh khu vực thị trấn Sa Pa, xã Tả Van, Tả Phìn, Thanh Phú, Nậm Cang...
Với địa thế thuận lợi, nằm nép mình bên dòng suối trữ tình, bản Nậm Ngấn trở thành điểm tham quan độc đáo. Bản cũng thành lập đội văn nghệ gồm những phụ nữ trẻ, yêu múa hát và tập luyện thường xuyên để phục vụ và chào đón những vị khách phương xa. Chị Lù Thị Ngàng, đội trưởng cho biết: “Xóm bản còn nghèo lắm, nhưng giàu tình cảm. Nhờ quan tâm, động viên khôi phục và phát triển các điệu múa khăn, múa bồ và các điệu hát cổ nên bà con phấn khởi lắm. Ngoài phục vụ khách thì chúng tôi phục vụ chính bà con mình, vào các ngày Tết, hay Lễ hội hoa chuối, Lễ quét bản làng... Người Xa Phó chúng tôi yêu văn nghệ lắm”.
Lại nói về tình yêu văn nghệ của người Xa Phó, cách Nậm Sài không xa, đi dọc suối Nậm Ngấn, xuôi về suối Ngòi Bo là đến xã Gia Phú (huyện Bảo Thắng). Nơi đây được xác định là vùng đất có nhiều người Xa Phó sinh sống nhất và vẫn gìn giữ được bản sắc văn hóa đậm đà. Gia Phú không chỉ nổi tiếng bởi suối Ngòi Bo, hội tụ nhiều con suối nhỏ như mọc ra từ núi, từ rừng mà còn nổi tiếng bởi nghệ nhân Lù Thị Kha, người đã thành lập Đội văn nghệ thôn An Thành. Từ năm 1994 trở lại đây, tại các kỳ Liên hoan tiếng hát tỉnh Lào Cai, hay Liên hoan sơn ca toàn quốc, bà đều đạt Huy chương Vàng. Bà tâm sự: “Tiếng hát, tiếng ru không chỉ làm đẹp cuộc sống, mà còn có ý nghĩa rất lớn đối với lao động sản xuất, với tình yêu lứa đôi. Là lời thương yêu người này dành cho người kia. Vậy nên nhiều năm qua chúng tôi vẫn bảo tồn các giá trị người đời trước để lại”.
Nhịp nhàng điệu múa khăn của người Xa Phó.
Sôi nổi các đội văn nghệ
Bây giờ thì ở Lào Cai, gần như tất cả các xã đều có đội văn nghệ hoạt động ở các thôn. Men theo sông Hồng lên huyện Bát Xát, hay ngược dòng sông Chảy lên với huyện Bắc Hà, Mường Khương sẽ dễ dàng tìm được những đội văn nghệ hoạt động sôi nổi, giúp người dân hòa đồng với các dân tộc khác, giao lưu học hỏi và thêm yêu núi, yêu rừng.
Huyện Bắc Hà không chỉ nổi tiếng có rượu ngô, mận tam hoa mà còn được nhắc đến bởi sự đặc sắc của nhiều đội văn nghệ. Trong số đó rất nhiều bạn trẻ biết múa xòe, đang từng ngày bảo lưu vốn văn hóa cổ truyền, nhân lên những nét văn hóa riêng có trong đời sống hiện tại. Một trong những thôn nổi tiếng với Đội văn nghệ là Trung Đô, thuộc xã Bảo Nhai. Đây không chỉ là không gian thanh bình của vùng quê sơn cước người dân tộc Tày nổi tiếng làm du lịch cộng đồng, mà còn là bản sắc của mảnh đất cổ của người Tày. Từ xa xưa, thôn Trung Đô nép mình bên dòng sông Chảy, đôi bên lại có hai con suối chảy ngày đêm - đã nổi tiếng với các điệu múa hát, múa xòe. Đội văn nghệ phục vụ cho các ngày lễ hội của thôn, xã vào những buổi giao lưu văn nghệ địa phương và ngày đầu của vụ thu hoạch lúa mùa.
Em Lù Thị Thương, thành viên của Đội văn nghệ Trung Đô tâm sự: “Hoạt động văn nghệ cho thôn, cho xã là phục vụ cho bà con và khách. Dù cuộc sống của người dân còn nghèo, nhưng chúng em hoạt động sôi nổi, giao lưu thì chẳng còn thấy nghèo nữa”. Hơn hai chục năm qua, du lịch cộng đồng và đặc biệt hình thức Homestay phát triển, thì đội văn nghệ, gồm những nghệ nhân và một số cô gái có năng khiếu nhất trong thôn được thu nhận làm nòng cốt của đội, đều giàu tâm huyết bảo tồn, lưu giữ linh hồn của điệu xòe Then. Những giai điệu, âm thanh của đàn Tính dứt khoát và mạnh mẽ hơn, các điệu múa lúc uyển chuyển, lúc khoan thai và tiết tấu đa dạng.
Ngược về phía thị trấn Bắc Hà, với đặc sản là điệu xòe Tà Chải, các đội văn nghệ thôn đang tích cực luyện tập để chuẩn bị vào mùa lễ hội. Cuối thu đầu đông Bắc Hà se se lạnh. Tiết trời xui những bàn tay tìm về nhau. Tiết trời xui con trai con gái lên nương tra hạt, trồng rau để khi cái giá lạnh tràn về thì vừa làm vừa ngơi nghỉ, sưởi ấm bên bếp lửa bập bùng.
Nhìn vào sự trưởng thành của các đội văn nghệ, từ Tà Chải đến Na Kim hay Nậm Đét, sẽ thấy mến yêu vô cùng các thiếu nữ xinh đẹp, duyên dáng vừa lao động sản xuất, vừa giúp mẹ dệt vải, giúp cha nấu rượu, đến kỳ đến buổi thì tập luyện. Đến mùa hẹn bạn thì ra suối, nhận lời yêu từ bạn trai thủ thỉ bên tai. Thật thà và ấm cúng. Tà Chải có chín thôn thì bảy thôn có đội văn nghệ. Các đội văn nghệ thường xuyên “nhập hồn” với điệu xòe như xòe chiêng (cha nhăm pa), xòe đập lúa (phạt khẩu), xòe mò cá (pi a), xòe nón, xòe quạt,... mô phỏng các động tác lao động sản xuất thường nhật.
Người già tiếp lửa
Song, để có sự phát triển, gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ sau một cách tích cực thì phải có những nghệ nhân giàu tâm huyết, tích cực truyền nghề. Nơi nào cũng có các nghệ nhân, dù thầm lặng, nhưng họ là những tấm gương, những kho tư liệu sống nơi núi cao. Ở xã Na Kim, nghệ nhân Vàng Thị Hính nắm giữ “bí kíp” của những điệu sáo, điệu Then. Suốt những năm tháng tuổi trẻ, hai vợ chồng bà là thành viên của đội văn nghệ, phục vụ cho phong trào địa phương. Về già, ông Pao - chồng bà Hính nghỉ hưu, nhưng vẫn được bà con mời ra làm Đội trưởng đội văn nghệ thôn Na Kim. Không nề hà, ông lĩnh nhận trách nhiệm, cùng vợ đưa phong trào của thôn ngày càng phát triển.
Những đội văn nghệ thôn đang làm giàu có thêm những mảnh đất xa xôi, nơi cuộc sống còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Đó là minh chứng cho thấy đời sống tinh thần của bà con luôn được bồi đắp, bằng di sản văn hóa bao thế hệ đời xưa để lại, và được tiếp biến, làm giàu có thêm bởi những câu hát, lời ru, điệu múa mang âm hưởng mới trong muôn vàn cảnh sắc núi rừng trùng điệp.
