1. Từ Liên minh châu Âu với Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal), Hoa Kỳ với các gói đầu tư quy mô lớn cho năng lượng sạch, đến Nhật Bản, Hàn Quốc hay nhiều nền kinh tế trong khu vực ASEAN, chuyển đổi xanh đang đồng thời là cuộc đua về công nghệ, nguồn nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo. Việt Nam không đứng ngoài xu thế đó. Tại Hội nghị lần thứ 26 các Bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP26) diễn ra tại Glasgow, Scotland (Vương quốc Anh) năm 2021, Việt Nam cam kết đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây không chỉ là một cam kết quốc tế, mà còn là lựa chọn chiến lược về mô hình phát triển của đất nước trong giai đoạn mới: Tăng trưởng nhanh nhưng phải bền vững, phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường, chuyển đổi năng lượng gắn với đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Trong các phát biểu với thanh niên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu khơi dậy mạnh mẽ khát vọng cống hiến, tinh thần tiên phong trong khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đó không chỉ là lời hiệu triệu đối với tuổi trẻ, mà còn là định hướng phát triển nguồn nhân lực cho một giai đoạn mới của đất nước. Bởi, nếu chuyển đổi xanh là một cuộc tái cấu trúc toàn diện nền kinh tế, thì lực lượng quyết định thành công của quá trình ấy không chỉ là vốn đầu tư, công nghệ hay thể chế, mà chính là con người, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Vậy thanh niên Việt Nam sẽ đứng ở đâu trong hành trình hiện thực hóa mục tiêu Net Zero? Họ chỉ là những người hưởng lợi từ một nền kinh tế xanh trong tương lai, hay sẽ trở thành những kỹ sư năng lượng, nhà khoa học, doanh nhân, chuyên gia công nghệ, cán bộ quản lý và những công dân tiên phong trực tiếp kiến tạo mô hình phát triển mới của đất nước? Câu trả lời cho những câu hỏi ấy sẽ quyết định không chỉ thành công của mục tiêu phát thải ròng bằng “0”, mà còn định hình năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong nhiều thập niên tới.
Đây cũng là điểm khác biệt căn bản giữa các chương trình bảo vệ môi trường trước đây với mục tiêu Net Zero hiện nay. Nếu trước kia, vai trò của người trẻ thường được nhắc đến thông qua các hoạt động tình nguyện, trồng cây, làm sạch môi trường hay tuyên truyền nâng cao nhận thức, thì trong bối cảnh mới, thanh niên được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi phát triển. Họ không chỉ góp sức bằng những hành động cộng đồng, mà còn bằng tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực nghề nghiệp.
Xu hướng ấy đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Liên hợp quốc nhiều lần khẳng định thanh niên là đối tác quan trọng trong thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), đồng thời thúc đẩy sự tham gia của người trẻ vào các diễn đàn khí hậu và quá trình hoạch định chính sách. Phát biểu tại nhiều diễn đàn quốc tế, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres nhấn mạnh rằng, trao quyền cho thanh niên chính là cách đẩy nhanh hành động khí hậu và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững. Nhiều quốc gia cũng đang chuyển từ tư duy “huy động thanh niên tham gia bảo vệ môi trường” sang xây dựng các chính sách phát triển lãnh đạo trẻ, kỹ năng xanh và việc làm xanh, coi đây là nền tảng cho tăng trưởng trong tương lai.
2. Đặt trong dòng chảy ấy, hơn 20 triệu thanh niên Việt Nam không chỉ là lực lượng chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu trong nhiều thập niên tới, mà còn là nguồn nhân lực quyết định chất lượng của quá trình chuyển đổi xanh. Đến năm 2050 - mốc Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” - phần lớn đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học, doanh nhân, cán bộ quản lý và người lao động của nền kinh tế sẽ chính là những người trẻ hôm nay. Điều đó đồng nghĩa với việc thành công của mục tiêu Net Zero phụ thuộc rất lớn vào khả năng chuẩn bị một thế hệ có đủ tri thức, kỹ năng và bản lĩnh để thích ứng với những yêu cầu phát triển mới, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Một nền kinh tế carbon thấp sẽ cần những kỹ sư làm chủ công nghệ năng lượng tái tạo và lưới điện thông minh; những nhà khoa học nghiên cứu vật liệu mới, công nghệ lưu trữ năng lượng và giảm phát thải; những doanh nhân tiên phong trong kinh tế tuần hoàn, kinh tế số và sản xuất xanh; cùng đội ngũ cán bộ quản lý có tư duy phát triển bền vững, đủ năng lực xây dựng và thực thi chính sách khí hậu trong bối cảnh hội nhập ngày càng
sâu rộng.
Song, thanh niên không chỉ hiện diện trong các phòng thí nghiệm, nhà máy hay doanh nghiệp. Với lợi thế về công nghệ số và khả năng thích ứng nhanh với những xu hướng mới, họ còn là lực lượng có sức lan tỏa mạnh mẽ trong việc định hình lối sống xanh và thúc đẩy thay đổi hành vi trong cộng đồng. Từ những sáng kiến tiết kiệm năng lượng, phát triển giao thông xanh, phân loại rác tại nguồn đến các mô hình sản xuất, tiêu dùng bền vững hay ứng dụng công nghệ để giảm phát thải, mỗi hành động của người trẻ đều góp phần đưa mục tiêu Net Zero từ các chiến lược vĩ mô trở thành những thay đổi cụ thể trong đời sống hằng ngày.
Tuy nhiên, nhìn nhận thanh niên là chủ thể không đồng nghĩa với việc đặt toàn bộ trách nhiệm của quá trình chuyển đổi lên vai thế hệ trẻ. Không một quốc gia nào có thể xây dựng thành công nền kinh tế xanh nếu chỉ dựa vào tinh thần xung kích hay lòng nhiệt huyết. Để khát vọng của người trẻ trở thành động lực phát triển, cần một hệ sinh thái đồng bộ, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách; hệ thống giáo dục chuẩn bị kỹ năng và nguồn nhân lực; doanh nghiệp mở rộng không gian đổi mới sáng tạo và việc làm xanh; tổ chức Đoàn kết nối, dẫn dắt và khơi dậy tinh thần cống hiến. Chỉ khi những “mắt xích” ấy vận hành cùng nhau, thanh niên mới thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt quá trình chuyển đổi xanh của đất nước.
3. Suốt nhiều năm, khi nhắc đến thanh niên trong các chương trình bảo vệ môi trường, hình ảnh quen thuộc thường là những chiến dịch tình nguyện, những ngày Chủ nhật xanh, những hoạt động trồng cây, thu gom rác hay tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng. Những đóng góp ấy vẫn rất cần thiết và tiếp tục khẳng định tinh thần trách nhiệm của tuổi trẻ trước các vấn đề của đất nước.
Nhưng Net Zero đặt ra một yêu cầu lớn hơn nhiều. Đó không còn là câu chuyện của những chiến dịch ngắn hạn, mà là một quá trình chuyển đổi kéo dài hàng chục năm, đòi hỏi sự thay đổi từ mô hình tăng trưởng, phương thức sản xuất, tiêu dùng đến khoa học-công nghệ, quản trị quốc gia và chất lượng nguồn nhân lực. Trong hành trình ấy, thanh niên không còn chỉ là lực lượng hưởng ứng các phong trào, mà đang từng bước trở thành chủ thể trực tiếp của phát triển.
Sự chuyển dịch ấy phản ánh cách tiếp cận mới của Đảng đối với thanh niên. Nếu trước đây, vai trò của thanh niên thường được nhấn mạnh ở tinh thần xung kích thì trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra cao hơn: Người trẻ phải trở thành lực lượng tạo ra tri thức mới, công nghệ mới, mô hình sản xuất mới và những giá trị mới cho đất nước.
Nói cách khác, thanh niên không chỉ đồng hành với quá trình chuyển đổi xanh mà chính là lực lượng quyết định chất lượng của quá trình chuyển đổi ấy. Đó không chỉ là thế hệ biết sống xanh, tiêu dùng xanh hay tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường. Quan trọng hơn, đó phải là thế hệ làm chủ khoa học-công nghệ, tiên phong đổi mới sáng tạo, kiến tạo những mô hình phát triển mới và góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong một thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng phát triển bền vững.
Muốn hiện thực hóa khát vọng ấy, thanh niên cần được trao cơ hội để học tập, sáng tạo, khởi nghiệp và cống hiến; đồng thời cần một hệ sinh thái đồng hành từ Nhà nước, tổ chức Đoàn, nhà trường, doanh nghiệp và toàn xã hội. Khi khát vọng của tuổi trẻ gặp đúng cơ chế, chính sách và môi trường phát triển, mục tiêu Net Zero sẽ không chỉ dừng lại ở những con số cam kết, mà sẽ được hiện thực hóa bằng hàng triệu hành động cụ thể của một thế hệ đang lớn lên cùng khát vọng đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.
Nếu Net Zero là một cuộc tái cấu trúc nền kinh tế, thì thanh niên chính là lực lượng sẽ trực tiếp vận hành mô hình phát triển mới ấy. Họ không chỉ là những người sống trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh, mà còn là thế hệ sẽ học tập, lao động, nghiên cứu, sáng tạo và hoạch định tương lai của nền kinh tế xanh Việt Nam.
