Cường - một thanh niên 28 tuổi, từng làm biên dịch tiếng Pháp cho một công ty truyền thông nhưng công việc bấp bênh từ khi có ứng dụng ChatGPT. Cường trở nên quá chậm chạp trước các phần mềm dịch ngày càng nhanh và chính xác. Công ty bắt đầu có động thái cắt giảm những vị trí không còn cần thiết.
Tình thế này khiến Cường suy sụp và rơi vào trầm cảm ngày càng nặng. Ở tỉnh lẻ, cơ hội việc làm không nhiều, nếu mất việc, Cường chưa biết làm gì để mưu sinh. Một ngày nọ, Cường rơi từ tầng ba của công ty xuống đất, không ai biết đó là tự tử hay tai nạn. Cường được cứu sống, nhưng trở thành tàn phế.
Thất nghiệp, tàn phế, tâm tính trở nên bất ổn, Cường bị vợ ly hôn. Từ đó, cậu thuê phòng trọ sống một mình, đối diện với tương lai bất định: Không tiền, không nghề nghiệp, không gia đình. Người quen xin cho Cường vào làm nhân viên một công ty chuyển phát nhanh, tuyển chọn hàng để đóng gói. Nhưng chỉ một thời gian, đơn vị ứng dụng công nghệ tự động hóa, Cường nằm trong danh sách mất việc. Tôi khuyên Cường học thêm những kỹ năng mới để có thể dịch bài cho các báo hay xin một chân làm giấy tờ ở văn phòng. Cường nói: Em làm đều thua Chat GPT. Em cảm thấy vô dụng”.
Sự thừa nhận trong chua chát của Cường khiến tôi nhớ đến điều mà Yuval Noah Harari - nhà sử học nổi tiếng người Israel - đề cập: Một tầng lớp vô dụng mới (A new useless class). Theo Harari, trí tuệ nhân tạo sẽ “xô đẩy” khiến một số người không còn việc gì để làm, không biết làm gì và trở nên vô dụng trong thế giới biến động (Volatility), không chắc chắn (Uncertainty), phức tạp (Complexity) và mơ hồ (Ambiguity) - VUCA. Sự “vô dụng” này mang ý nghĩa khác với cách hiểu thông thường, đó là những người có tri thức, kỹ năng nhất định nhưng vẫn không đáp ứng được yêu cầu của công việc, bị thay thế bởi máy móc hoặc công nghệ và rớt lại phía sau.
Tôi có dịp tiếp xúc với nhà báo Mỹ Thomas Friedman - tác giả cuốn sách “Chiếc Lexus và cây oliu”. Trong lần sang Việt Nam, ông chia sẻ: “Tôi vẫn thường nói với con gái rằng khi tốt nghiệp tôi phải đi xin việc, còn đến thời của con thì con phải tự tạo ra việc làm. Các ông chủ không cần cái bạn có trong đầu mà là cái bạn có thể làm”.
Thomas Friedman nói điều này cách đây đã hơn 10 năm, trong thời gian ấy cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã phát triển như vũ bão, chứng minh những giá trị trung bình sẽ bị máy móc thay thế.
Theo báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế ILO, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm các công việc chịu tác động từ GenAI ( (trí tuệ nhân tạo tạo sinh).
Nhiều doanh nghiệp đã sa thải lao động vì không ít công việc hoàn toàn đã được thay thế bằng máy móc và đem lại năng suất lao động cao hơn hẳn. Nhưng đó mới chỉ là “khúc dạo đầu”, AI chưa gây thất nghiệp hàng loạt nhưng đang tái cấu trúc công việc và thị trường lao động, cơ hội nghề nghiệp của lao động trẻ cũng thu hẹp đáng kể.
Mới đây, hãng điện tử hàng đầu thế giới Samsung Electronics gây xôn xao với kế hoạch xây dựng “nhà máy không người làm” tại Hàn Quốc, dự kiến tiến hành sớm nhất vào năm 2030. Ở Việt Nam, nhiều doanh nghiệp đang nhanh chóng áp dụng robot và các công nghệ tiên tiến giúp cắt giảm nhân lực và chi phí.
Theo dự báo, trong thời đại VUCA, khoảng 80% công việc của năm 2030, tức là chưa đầy 5 năm nữa, còn chưa xuất hiện. Những công việc trung bình dần dần sẽ vào tay robot. Nhưng vấn đề là nền kinh tế dựa vào lao động giá rẻ đang có quá nhiều những công việc trung bình, những người trẻ cần phải vượt lên sự trung bình, trở nên khác biệt để không bị AI thay thế. Và ngành giáo dục cần tiếp tục đổi mới toàn diện, thực chất để trang bị cho người học thích ứng với yêu cầu của cấu trúc lao động mới.
Nhưng tôi nghĩ rằng, trong kỷ nguyên mới, người lao động không thể chỉ trông chờ vào chương trình giáo dục được cung cấp, kể cả giáo dục đại học. Khái niệm “tốt nghiệp” sẽ dần trở nên mờ nhạt, không còn là một dấu mốc có tính quan trọng. Học tập chủ động và học tập suốt đời sẽ trở thành một lối sống. Học để làm chủ AI, không cho phép nó biến mình thành “vô dụng”.
