- Thưa giáo sư, Báo cáo Chính trị tại Ðại hội XIII của Ðảng nêu rõ một nội dung mới, đó là “Từng bước vươn lên khắc phục các hạn chế của con người Việt Nam; xây dựng con người Việt Nam thời đại mới, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại”. Giáo sư có thể cho biết những nhận định về vấn đề con người Việt Nam đang đặt ra trong thực tiễn hiện nay, nhất là “những hạn chế”?
- Người Việt Nam là một dân tộc diệu kỳ, đã từng làm nên những kỳ tích là điều đã được nói nhiều và khiến chúng ta vô cùng phấn khích. Nhưng thật tĩnh tâm cần phải nhìn thẳng vào một sự thật là cho đến hôm nay chúng ta vẫn chưa thoát khỏi ba chữ N. Ðó là Nông nghiệp vẫn là nền tảng và trụ đỡ cho nền kinh tế, một nếp sinh hoạt, cho dù ở thành thị, vẫn chưa thoát ra khỏi xã hội Nông thôn và con người vẫn mang dáng dấp của những Nông dân, dù có mang trên mình đầy vật dụng tối tân hoặc mặc toàn đồ hiệu. Và đương nhiên, với những căn tính nêu trên, không có hạn chế gì mới là lạ. Nhiều thói quen, tập tính của cư dân nông nghiệp trở thành những hạn chế khi bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hoá. Có thể kể đến nhược điểm không có thói quen nhìn xa, tâm lý "ăn xổi" hay là không có thói quen hạch toán kinh tế. Những sở đoản này cần phải thấy cho hết để chủ động và khiêm tốn học hỏi khắc phục dần từng bước. Ðặc biệt, tâm lý bình quân cào bằng hay truyền thống tự do, tùy tiện, thiếu kỷ luật chặt chẽ và thói quen trọng tục lệ hơn luật pháp cần phải được khắc phục bằng những biện pháp kiên quyết thì mới có thể đi vào xã hội công nghiệp được.
Ðể xây dựng con người Việt Nam thời đại mới, cần có nhận thức đầy đủ về chính mình, khắc phục những mặt hạn chế như đã nêu trên và phát huy những phẩm chất, những sở trường, những mặt ưu trội của con người Việt Nam.
Trước hết, đó là chủ nghĩa yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, ý thức độc lập, tự cường rất cao. Phẩm chất này đã được thể hiện rõ rệt trong những lần Việt Nam phải đối phó với họa xâm lăng từ bên ngoài. Tinh thần dân tộc cao sẽ là động lực và sức mạnh thúc đẩy một dân tộc vươn tới đỉnh cao.
Tính cách mềm dẻo, cởi mở và dễ hội nhập của con người Việt Nam là một yếu tố hết sức thuận lợi trong hoàn cảnh ngày nay, khi mà thế giới ngày càng phát triển theo xu thế hội nhập và chu kỳ thay đổi công nghệ ngày càng có xu hướng rút ngắn, nhất là trong thời đại 4.0. Ðiều này đặc biệt có ý nghĩa khi truyền thống hiếu học và khả năng trí tuệ của người Việt đã và đang trở thành một yếu tố bảo đảm cho sự phát triển với tốc độ cao của đất nước và trở thành một thế mạnh trên trường quốc tế. Ðiều quan trọng nhất lúc này là làm thế nào để gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại. Chúng ta đang hội nhập với thế giới không chỉ với tâm thức học hỏi người, điều chỉnh mình cho phù hợp để khai khác những lợi ích do toàn cầu hóa mang lại, mà còn với mục đích chủ động đem các giá trị của mình đóng góp với thế giới, biến những gì mình có thành lợi thế cạnh tranh quốc tế.
- Trong bối cảnh đó, để đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, theo giáo sư, chúng ta cần có những định hướng, chính sách cho phát triển con người ra sao?
- Các văn kiện của Ðảng đã chỉ ra chiến lược xây dựng và phát triển con người Việt Nam: Phát triển toàn diện đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa, gắn nhân tố con người với xây dựng văn hóa làm nền tảng tinh thần để từ đó phát huy nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời tập trung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Ðấy là những định hướng có tầm chiến lược, nhưng trước mắt cần khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc theo tinh thần Ðại hội XIII của Ðảng. Ðó chính là động lực và nguồn lực phát triển quan trọng của đất nước.
Trung thực là một phẩm chất tối quan trọng để có thể thiết lập lòng tin trong hợp tác. Trong một thời gian dài chúng ta bị chi phối bởi bệnh thành tích nên vô hình trung đã để cho sự gian dối lên ngôi.
Vừa qua trong buổi làm việc với Bộ Giáo dục và Ðào tạo, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh yêu cầu "học thật, thi thật, nhân tài thật" và đề nghị các cấp các ngành đánh giá tổng thể, toàn diện, thẳng thắn về tình hình thực hiện, kết quả, thành tựu, mặt chưa được để rút kinh nghiệm, chỉ ra nguyên nhân, giải pháp cũng chính là sự nhắc nhở về vấn đề này. Cùng với ngành giáo dục, chúng ta cũng nên tạo thành một phong trào rộng rãi đề cao những tấm gương trung thực và phê phán những hành vi, biểu hiện gian dối, coi đó là một trong những trở lực cho sự phát triển của đất nước.
- Xin giáo sư cho bạn đọc hình dung rõ hơn về “hệ giá trị con người Việt Nam” thời đại mới, và mỗi công dân cần làm gì để góp phần xác lập những giá trị ấy?
- Trước hết, với tư cách là công dân của nước CHXHCN Việt Nam, mỗi người dân phải có ý thức làm tròn bổn phận của mình với đất nước và luôn trui rèn lòng trung thành với Tổ quốc, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Tuy nhiên, để có thể nhận diện những phẩm chất thông qua những nội dung của bảng giá trị con người Việt Nam trong thời đại ngày nay thì có thể nêu ra mấy điểm sau đây.
Thứ nhất, giá trị hàng đầu của con người Việt Nam phải là người giàu lòng yêu nước, có ý thức dân tộc sâu sắc, biết quý trọng lịch sử và văn hóa truyền thống.
Kế đó phải là người có khát vọng và sẵn sàng cống hiến cho sự nghiệp xây dựng đất nước hùng cường. Ðây là ước nguyện của nhiều thế hệ và đang gửi gắm vào thế hệ hôm nay.
Con người được tôn trọng phải là người có lòng trung thực, phải thành thật với chính mình và với mọi người. Ðây cũng là giá trị mà quốc tế đề cao.
Một phẩm chất cần phải có trong thang giá trị là phải có lòng tự tin vào bản thân mình, vào đất nước mình và vào tương lai của dân tộc mình.
Sẽ là thiếu sót nếu trong hệ giá trị con người Việt Nam thiếu vắng phẩm chất nhân ái, vị tha, sẵn sàng giúp đỡ người khác, một truyền thống nhân văn cao đẹp của dân tộc.
Cũng không thể không nói đến một giá trị vô cùng quan trọng để dân tộc có thể bứt phá vươn lên là trong mỗi người phải có lòng phục thiện, trân trọng tài năng, không kèn cựa đố kỵ, bài xích người có năng lực.
Và sau hết, trong thời đại toàn cầu hóa với nền tảng của công nghiệp 4.0, phẩm chất vô cùng cần thiết chính là khiêm tốn học hỏi, không ngừng mở rộng và nâng cao hiểu biết về văn hóa, tri thức khoa học và về thế giới để có đủ khả năng trở thành “công dân toàn cầu”.
- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!
