Sáng 27/7, đúng dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, Đội quy tập tìm kiếm K72 cất bốc thêm một số hài cốt liệt sĩ (HCLS) vừa tìm thấy tại xã Minh Đức (TP Đồng Nai).
Mỗi một lớp đất gạt đi, những phát hiện mới lại khiến chúng tôi lặng người.
Hai, ba, bốn… rồi sáu hài cốt lần lượt hiện ra, khác với con số phỏng đoán ban đầu.
Nâng niu từng di vật
Trong kỳ 2 của loạt bài này, chúng tôi đã nhắc đến hầm mộ theo phỏng đoán ban đầu có hai liệt sĩ, dựa trên dấu vết xương và răng lúc mới tìm thấy. Đó cũng là hầm mộ mở đầu cho một đợt tìm kiếm toàn lực quy mô lớn trên diện tích khoảng 25 ha tại xã Minh Đức. Nói một cách tâm linh, dường như chính các liệt sĩ cũng muốn những người tìm kiếm tìm thấy mình nhanh hơn, nên những hiện vật thời chiến cứ lần lượt xuất hiện trong tầm mắt đội tìm kiếm.
Nhưng khi đội tìm kiếm đưa các liệt sĩ lên, tất cả mới vỡ òa bởi con số HCLS tăng lên. Không phải là sáu HCLS trong hai vị trí như dự tính, mà là 10 liệt sĩ được đưa cất bốc vào đúng ngày kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7.
Ở hầm mộ đầu tiên được cất bốc trong ngày 27/7, tìm kiếm sơ bộ nhận định có hai HCLS. Nhưng đào sâu xuống hầm pháo 27 ly, đội tìm kiếm đã tìm thấy sáu HCLS với những viên đạn từ phía địch có lẽ đã găm trên người. Có thể khi trúng đạn hy sinh, trên tay những người lính vẫn đang nắm chặt khẩu súng AK chưa bắn hết đạn.
Từ con số 22 liệt sĩ công bố ban đầu, tới hết ngày 27/7, đội quy tập đã tìm và cất bốc 26 HCLS. Những người lính năm xưa nằm ở những vị trí rải rác, có thể đã chiến đấu và hy sinh trong những chiến dịch khác nhau. Minh Đức là chiến trường khốc liệt suốt giai đoạn từ 1965-1972. Đại tá Nguyễn Thanh Phong, Chính ủy Bộ CHQS thành phố Đồng Nai khẳng định: “Chúng tôi xác định đây là khu vực đặc biệt quan trọng nên đã chỉ đạo đội K72 tiếp tục tìm kiếm kỹ, khai quật cẩn thận, làm chắc chắn để không lọt liệt sĩ của mình”.
Ngày 27/7 năm nay đối với đội K72 có thể xem như có những mừng vui bất ngờ. Không chỉ vì con số các HCLS tăng lên, mà nhiều phần còn lại trong hầm mộ được nhận định đủ để lấy mẫu phẩm phục vụ cho công tác lưu giữ ADN. Bởi trải qua nhiều năm, có rất nhiều liệt sĩ khi đưa lên đã không thể lấy đủ mẫu sinh phẩm xác định danh tính. Trong số 55 liệt sĩ tìm thấy tại Minh Đức đã được cất bốc trước thời điểm 1/7/2026, chưa có liệt sĩ nào tìm lại được tên mình.
Trung tá Nguyễn Văn Long, đội phó Đội K72 cho biết, trong số 26 liệt sĩ tìm thấy lần này, có hơn 50% lấy được mẫu sinh phẩm có khả năng xét nghiệm ADN, có hy vọng xác minh danh tính. Anh Long cũng bảo, không ngờ lần cất bốc này, số lượng liệt sĩ lại tăng lên như vậy: “Mỗi lần như vậy cảm xúc lại dâng trào, chúng tôi đã quy tập hàng nghìn ngôi mộ, nhưng lần nào cũng không kìm được nước mắt, cảm thấy sự mất mát quá lớn”.
Đã nhiều ngày nay, đội tìm kiếm K72 tăng cường tại xã Minh Đức. Theo quy định, khi hoàn thành nhiệm vụ tại Campuchia, một số thành viên đội K72 được nghỉ phép. Nhưng khi xã Minh Đức có những phát hiện đầu tiên, đội đã dừng toàn bộ ngày phép, tập trung toàn lực cho chiến dịch tri ân. Không ai trong số họ thắc mắc về sự “thiệt thòi” đó. Hơn ai hết, họ hiểu, có những đồng đội đi trước, từ hơn nửa thế kỷ trước, thậm chí còn không có ngày trở về. Và họ gánh trách nhiệm tìm đồng đội, đưa những người lính năm xưa rời khỏi những hầm mộ lưu lạc giữa những cánh rừng về quy tập.
Những kỷ vật gợi nhớ
Thượng úy Nguyễn Vũ Huy, Phân đội trưởng Phân đội 2, Đội K72 kể rằng, điều đập vào mắt anh đầu tiên ở Minh Đức là số lượng hố bom dày đặc. Chỉ vừa đào thăm dò, họ đã có thể hình dung độ khốc liệt của chiến trường năm xưa. Thế nên, quyết tâm tìm được các bác, các chú của đội tìm kiếm càng tăng thêm. Mỗi di vật được tìm thấy, họ đều thật nhẹ nhàng mở ra, cố gắng tìm kiếm một điều gì đó mang tính định danh. Chỉ cần một ai đó khẽ hô: “Có ảnh”, tất cả sẽ đều hướng theo chờ đợi. Chỉ cần một tấm ảnh, một dòng chữ đều có thể là một chỉ dấu để trả lại tên cho những người nằm lại.
Sáu HCLS được cất bốc trong một hầm mộ ngày 27/7 tại Minh Đức đều có nhiều ví cá nhân, vật dụng đời thường và nhiều tấm ảnh. Đội K72 lần lượt đưa lên mặt đất những lựu đạn, pháo, rồi những chiếc ví, bàn chải, đèn pin, lược… Một rồi hai, ba, bốn... chiếc ví đầy bùn đất, trong đó có những bức ảnh đã nhòe nhoẹt. Một tấm ảnh còn thấy lờ mờ hình ảnh một người đội mũ tai bèo với nụ cười tươi. Nhưng thời gian quá dài, cùng lớp bùn đất nhiều năm đã phá hủy nhiều thứ.
Ở hầm mộ có bốn HCLS, ngay thời điểm có những phát hiện đầu tiên, đội tìm kiếm đã tìm thấy 6 cây bút, trong đó có một cây bút máy Hồng Hà khắc hình một đôi chim bồ câu và dòng chữ Tiến Quy. Dù đã trải qua hơn nửa thế kỷ và bao nhiêu đất đá, chỉ cần lau qua là dòng chữ hiện rõ. Khi thông tin về cây bút được đăng tải trên báo chí, đã có những người tìm đến đội K72 để liên lạc tìm người thân. Cùng trong hầm mộ đó, đội tìm kiếm tìm được một tấm ảnh tập thể trong một chiếc ví. Ở một chiếc ví khác, còn có một tờ giấy chứng nhận trao tặng, nhưng các dòng chữ bút mực đã nhòe hết, chỉ còn lại vài dòng chữ in không có thêm thông tin cụ thể. “Tuy những bức ảnh này đã bị mục nát nhưng nếu đăng công khai tìm kiếm, sẽ có những cựu chiến binh từng công tác cùng các bác, các thân nhân liệt sĩ khi nhìn thấy, sẽ có thể xác định được các bác ở đơn vị nào”, Đại tá Nguyễn Thanh Phong bày tỏ, “Mình không kỳ vọng tìm được hết danh tính từng người nhưng ở hầm mộ có bốn bác này thì mong sẽ có tên cho các bác”. Đây cũng là hầm mộ mà số lượng mẫu phẩm và di vật phong phú nhất.
Thượng úy Nguyễn Vũ Huy kể, mỗi lần thấy dấu hiệu của giấy tờ, đội quy tập sẽ dùng cọ phủi bụi thật nhẹ nhàng, dùng giấy để thấm khô, “Nếu lau mạnh có thể làm mất đi các thông tin”. Mỗi khi sắp xếp xong các di vật vào khay, Huy sẽ quay video thật cẩn thận từng món đồ, để không nhầm lẫn các vị trí. “Nhìn thấy di vật chúng tôi vô cùng xúc động. Với những di vật này phải thật sự nhẹ nhàng tỉ mỉ, để sau này các thân nhân còn nhận ra”, Huy kể.
Hôm lễ triển khai tìm kiếm diễn ra, có nhiều cựu chiến binh và người dân đã tới thắp hương. Chúng tôi đã gặp cô Vũ Thị Nở, sống cách đó vài cây số. Cô Nở có một người em trai là liệt sĩ Võ Văn Dũng, quê quán tại Hương Thủy - Thừa Thiên Huế (cũ). Cô hỏi chúng tôi liệu có thể biết được những HCLS ở đây của đơn vị nào, danh tính là ai không. Câu hỏi đó, ở phạm vi hiểu biết của mình, chúng tôi chưa thể trả lời cô. Đã nhiều năm qua, cứ nghe đến những nơi tìm được HCLS số lượng lớn, nếu có thể cô đều tìm đến, chỉ hy vọng biết đâu, trong số những người nằm đó có em trai mình. Trong giấy báo tử của em trai cô không có đơn vị, không có địa chỉ, chỉ có dòng "Hy sinh tại chiến trường miền Nam” và được an táng tại “Nghĩa trang mặt trận”. Có hàng triệu giấy báo tử trên đất Việt Nam này, đều chỉ có những dòng chữ chung chung như thế. Nhiều năm qua, hy vọng tìm người thân của những người như cô Nở cứ mỗi ngày một mong manh.
Nhưng không phải vì thế mà không hy vọng. Cuộc kiếm tìm 500 ngày đêm này, không chỉ là sự thúc đẩy tiến trình đã kéo dài nhiều năm qua, không chỉ là cuộc tri ân dành cho những người nằm xuống. Nó còn là một lời nhắc nhở về sự trân quý của những tháng ngày hòa bình đang có.
Chúng tôi thực hiện loạt bài này trong lúc vẫn đang cùng đội K72 tiến hành tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại địa bàn TP Đồng Nai. Sau Minh Đức còn có thể là Bù Gia Mập, là Lộc Ninh. Mỗi ngày, những con số đều có thể khác nhau. Mỗi HCLS được tìm thấy, được quy tập, đều có thể thắp lên thêm một niềm hy vọng.
(Còn nữa)
