Ánh đèn sân khấu, những tràng pháo tay không dứt, những giải thưởng quốc tế và niềm tự hào khi lá cờ Việt Nam được xướng tên ở các đấu trường lớn. Đó là thế giới mà công chúng vẫn thường biết đến của nghệ thuật xiếc.
Nhưng phía sau vài phút thăng hoa ấy là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Thánh đường sau hàng chục nghìn giờ khổ luyện
Trần Thanh Hòa vẫn nhớ rất rõ ngày đầu tiên bước chân vào trường xiếc khi mới 12 tuổi.
5 năm học nghề trôi qua trên sàn tập trước khi chị đủ điều kiện trở thành diễn viên của Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Đến nay, người nghệ sĩ đã có hơn hai thập kỷ gắn bó với sân khấu, nhưng mỗi lần nhắc về nghề, điều đầu tiên chị nói không phải là những giải thưởng hay những chuyến lưu diễn nước ngoài, mà là cảm giác được bước lên nơi chị gọi là "thánh đường".
"Để được đặt chân lên sân khấu biểu diễn thì phải thật sự cố gắng và nỗ lực. Chúng tôi gọi đây là thánh đường. Để được đứng trên sân khấu ấy, phải tập luyện rất nhiều, đến bây giờ mới có được kinh nghiệm và sự tự tin để mang những tiết mục tốt nhất đến với khán giả", chị chia sẻ.
Một tiết mục xiếc thường chỉ kéo dài khoảng 6-7 phút. Khoảng thời gian ấy đủ để người xem trầm trồ trước những cú tung hứng, những màn đu mình trên không hay những động tác đòi hỏi sức mạnh và sự chính xác tuyệt đối. Nhưng với người nghệ sĩ, vài phút ấy là kết quả của hàng nghìn giờ lặp đi lặp lại cùng một động tác, cùng một nhịp xoay, cùng một điểm rơi.
"Mỗi ngày chúng tôi tập từ sáng, trưa, chiều, có khi cả tối. Hầu như cả ngày đều ở Liên đoàn Xiếc. Đây là ngôi nhà thứ hai của tôi", Thanh Hòa nói. Ở đó, một ngày làm việc không bắt đầu bằng ánh đèn sân khấu mà bằng những bài tập sức bền, sức mạnh, độ dẻo và khả năng giữ thăng bằng. Hết luyện thể lực lại đến ráp động tác, rồi tập cùng bạn diễn để từng chuyển động đạt độ ăn ý gần như tuyệt đối. Có những động tác chỉ cần lệch vài centimet cũng đủ khiến cả tiết mục phải dừng lại.
Tiết mục "Thiên thần đến từ Thiên hà" - tác phẩm vừa giành Vương miện Bạc Liên hoan quốc tế Công chúa Xiếc 2026 tại Saratov (Liên bang Nga) - là một trong những tiết mục đòi hỏi kỹ thuật khó bậc nhất của Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Lê Cẩm Ly và Nguyễn Thị Thu Hường là những nghệ sĩ biểu diễn tiết mục đó.
Trong tiết mục, thử thách lớn nhất lại không nằm ở những nghệ sĩ biểu diễn trên cao, mà ở hai người đảm nhận vai trò "trụ". Họ phải giữ thăng bằng cho chiếc xà bằng inox nguyên khối cùng toàn bộ trọng lượng của các bạn diễn.
"Một chiếc xà đã rất nặng, sau đó còn phải gánh thêm ba người ở trên nữa, tổng trọng lượng gần 150 kg", Ly cho biết. Theo Cẩm Ly, sức mạnh thôi là chưa đủ. Điều khó nhất là tìm được "cảm giác", thứ không giáo trình nào có thể dạy.
Nghệ sĩ Nguyễn Thị Thu Hường - người đảm nhận vai trò trụ chính trong tiết mục "Thiên thần đến từ Thiên hà" - nói đã không ít lần chị nghĩ đến chuyện bỏ nghề: "Có những buổi tập, mình cảm giác động tác ấy không thể nào làm được. Nhiều lúc cũng nghĩ thôi, bỏ đi. Nhưng hôm sau lại tự nhủ phải quyết tâm hơn, phải vượt qua chính mình xem mình có làm được hay không".
Điều giữ chị ở lại với sàn diễn suốt gần 20 năm không phải những tấm huy chương hay các chuyến lưu diễn nước ngoài, mà đơn giản là tình yêu dành cho nghề.
"Động lực thì chắc chỉ một chữ thôi, là "yêu". Rất yêu sân khấu, yêu cảm giác được mang những điều tốt nhất đến với khán giả", chị Hường chia sẻ.
Những vết bầm không xuất hiện dưới ánh đèn
Khổ luyện là điều kiện bắt buộc của nghề xiếc.
"Tập luyện để có một tiết mục rồi đứng trên sân khấu thì không thể tránh khỏi những sơ suất hay xây xát. Nhưng tôi nghĩ những điều đó là bình thường. Dù có xước chân hay xước tay thì cũng chỉ là một phần của nghề", nữ nghệ sĩ Thanh Hóa nói.
Song, không phải lúc nào mọi chuyện cũng chỉ dừng lại ở những vết trầy xước mà là những tai nạn rơi từ trên cao. Nhưng điều khiến chị nhớ nhất không phải cơn đau sau cú ngã, mà là cảm giác được quay trở lại sàn tập sau quãng thời gian nghỉ điều trị. "Tôi nghĩ để được đứng trên sân khấu thì mình phải cố gắng hết sức. Được biểu diễn trước khán giả là một điều rất tự hào", chị nói.
Lê Cẩm Ly cũng gặp sự cố trong những ngày đầu làm quen với chiếc xà. Nữ nghệ sĩ rơi thẳng từ trên cao xuống. Chấn thương phần mềm ở cơ và gân khiến chị phải nằm bất động gần một tuần, rồi mất thêm nhiều tuần để phục hồi trước khi có thể trở lại sàn tập. "Tôi cũng may mắn là chỉ bị tổn thương phần mềm. Khoảng một tháng sau tôi mới có thể tập luyện bình thường trở lại", Lê Cẩm Ly nhớ lại.
Sau mỗi lần chấn thương, họ vẫn trở lại phòng tập. Sau mỗi lần bước xuống bục nhận giải, họ lại bắt đầu một chu kỳ tập luyện mới. Nguyễn Thị Thu Hường kể rằng, mỗi lần trở lại sau chấn thương là điều vô cùng khó khăn. Cảm giác đó còn đáng sợ hơn cả chấn thương: "Bộ môn này ngày nào cũng phải luyện tập. Khi bị chấn thương phải nghỉ một thời gian, đến lúc quay lại thì gần như phải tập lại từ những bước đầu tiên. Đó mới là giai đoạn gian nan và khó vượt qua nhất".
Mang vẻ đẹp người phụ nữ Việt Nam lên sân khấu thế giới
Ít năm trước, mỗi khi nhắc đến những tiết mục đòi hỏi sức mạnh trên sân khấu xiếc, nhiều người thường nghĩ đến các nghệ sĩ nam. Nhưng những năm gần đây, không ít tiết mục làm nên dấu ấn của xiếc Việt trên đấu trường quốc tế lại được tạo nên bởi những cô gái có vóc dáng nhỏ bé.
Đó là những nghệ sĩ dùng mái tóc để treo mình trên không trung, những đôi vai gánh cả kết cấu nặng hàng trăm kilogram hay những động tác đòi hỏi sức mạnh và sự chính xác tuyệt đối mà ngay cả nhiều nghệ sĩ nam cũng phải dè chừng.
"Đối với ngành xiếc Việt Nam nói riêng và nghệ thuật xiếc trên thế giới nói chung, các nữ nghệ sĩ giống như những bông hồng trên sân khấu. Họ lan tỏa vẻ đẹp, lan tỏa sức mạnh và mang đến cho khán giả cảm nhận rất đặc biệt về nghệ thuật cũng như vẻ đẹp thẩm mỹ của sân khấu xiếc", NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết. Theo ông, hầu hết những giải thưởng lớn mà Liên đoàn Xiếc Việt Nam giành được trong thời gian gần đây đều có dấu ấn rất đậm nét của các nữ nghệ sĩ: "Hầu hết các nữ nghệ sĩ đã mang về cho xiếc Việt Nam rất nhiều giải thưởng, đồng thời góp phần tạo nên sự nhìn nhận đầy trân trọng của bạn bè quốc tế đối với người phụ nữ Việt Nam".
Nhưng để có được sự ghi nhận ấy là cả một hành trình đánh đổi mà không phải khán giả nào cũng biết. "Nghề xiếc là nghề đặc thù, vất vả, khổ luyện, gian nan và hy sinh. Với nam giới đã khó, với phụ nữ lại càng là sự hy sinh lớn hơn", ông Thắng bổ sung. Tuổi nghề của nghệ sĩ xiếc vốn ngắn, nữ nghệ sĩ càng ngắn hơn. Muốn chinh phục được những kỹ thuật khó nhất, họ buộc phải cống hiến trong giai đoạn sung sức nhất của cuộc đời. Sau 5 năm đào tạo trong trường, khi ra nghề, họ vẫn tiếp tục khổ luyện để hoàn thiện kỹ năng. Đến khi lập gia đình, những áp lực lại càng lớn hơn khi họ phải đồng thời làm tròn vai trò của một người vợ, người mẹ.
Có lẽ chính bởi những hy sinh ấy mà mỗi lần chứng kiến tên Việt Nam được xướng lên ở một cuộc thi quốc tế, niềm vui của những người làm nghề luôn nhiều hơn ý nghĩa của một giải thưởng. Cẩm Ly vẫn nhớ như in khoảnh khắc tiết mục xà đơn trên đùi "Thiên thần đến từ Thiên hà" được xướng tên tại Liên hoan quốc tế Công chúa Xiếc 2026 tháng 5 vừa qua. "Tự hào nhất là giữa một đấu trường quốc tế lớn như thế, người ta đã gọi tên Việt Nam", Ly kể lại.
Những năm gần đây, khán phòng Liên đoàn Xiếc Việt Nam thường xuyên kín chỗ, đặc biệt là khán giả trẻ. Đó là thành quả của quá trình đổi mới, đưa những câu chuyện lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam vào các chương trình xiếc.
Có những vết bầm không ai nhìn thấy, có những lần ngã không ai biết đến.
Nhưng mỗi khi ánh đèn bật sáng, tiếng nhạc cất lên, họ lại bước vào "thánh đường" của mình, mang theo tất cả những gì đã đánh đổi để đổi lấy một điều giản dị nhất: tiếng vỗ tay của khán giả và niềm tự hào khi lá cờ Việt Nam được xướng tên trên sân khấu quốc tế.
