Bốn thế hệ trao truyền
Con đường nhỏ như sợi chão cánh thợ rừng vô tình bỏ quên trên núi, uốn lượn, chìm trong làn sương thu se lạnh đưa chúng tôi về Phúc Lộc. Ở vùng đất này, nhắc đến gia đình nghệ nhân Mã Văn Trực, từ cụ già cho tới lũ trẻ trong bản ai cũng biết. Căn nhà sàn tựa lưng vào vách núi, hướng mặt ra dòng sông Năng êm đềm. Nơi đây từ lâu đã trở thành một “bảo tàng di sản” sống động.
Vào đến sân, không gian đã rộn ràng bởi tiếng tính tẩu trong trẻo, ngân vang. Dưới hiên, hàng trăm quả bầu khô xếp gọn gàng theo từng kích cỡ. Những thanh gỗ thoi loi, gỗ dâu rừng xếp chồng góc hiên tỏa mùi thơm nhẹ. Bước lên gian sinh hoạt chính, cảm giác như chạm vào không gian của bảo tàng thu nhỏ âm nhạc dân tộc. Những cây đàn tính treo trang trọng trên tường gỗ trầm màu, những cuốn sổ tay chép lời then cổ ngả màu thời gian xếp gọn gàng...
“Mấy đời lưu truyền, hát then đàn tính là cái nghề cha ông để lại. Nó không chỉ là đời sống tinh thần mà còn là sinh kế”, cụ Phùng Thị Hạnh, gần 80 tuổi, thân sinh anh Mã Văn Trực đưa đôi tay gầy gò nâng niu chiếc đàn tính đang được người con trai hoàn thiện, chậm rãi chia sẻ.
Từ thời cụ tổ, rồi đến ông, cha trong họ Mã đều là những thầy then uy tín, được dân bản tin cậy mời về cầu an, cầu mùa mỗi dịp lễ, Tết. Anh Mã Văn Trực là đời thứ tư nối nghiệp. Người em gái Mã Thị Dạy (nghệ danh Bảo An) cũng từ nhỏ đã đắm mình trong tiếng tính câu then. Mới 10 tuổi, chị Dạy đã tự tin bước lên sân khấu lớn tại cuộc thi giọng hát hay toàn quốc. Toàn bộ thành viên trong gia đình đều chọn con đường hoạt động nghệ thuật dân tộc.
Năm 2019, chị Dạy đứng ra thành lập Câu lạc bộ Sắc Chàm. Đến nay, Sắc Chàm đã phát triển thành một trong những câu lạc bộ văn nghệ dân gian có quy mô lớn và hoạt động nổi bật, chuyên nghiệp, góp phần bảo tồn, lan tỏa làn điệu then cổ. Không dừng lại ở phạm vi địa phương, chị Dạy còn mang tiếng đàn, câu hát đến những bản làng xa xôi, mở gian hàng trưng bày, giới thiệu trang phục dân tộc và cung cấp những cây đàn tính chuẩn mực cho người yêu văn hóa Tày - Nùng trên khắp cả nước.
“Càng tìm hiểu sâu, tôi càng thấy kho tàng lời then, cây đàn tính cha ông để lại vô cùng rộng lớn. Tự hào khi được sinh ra trong một dòng họ có truyền thống văn hóa, tôi luôn cố gắng tìm đến những nghệ nhân gạo cội, các nhà nghiên cứu uy tín để trau dồi thêm vốn sống, vốn nghề”, chị Mã Thị Dạy bộc bạch.
Anh Mã Văn Trực nhớ lại: “Tôi sinh ra tại xã Vi Hương, huyện Bạch Thông cũ trong thời kỳ còn nhiều khó khăn, được cắp sách đến trường đã là một sự cố gắng lớn, nói gì đến đi học văn hóa nghệ thuật. Nhưng tiếng đàn, câu then của ông bà, cha, mẹ đã thấm sâu vào tâm trí từ khi còn chập chững nên anh em tôi từ nhỏ đã học gẩy đàn, hát theo người lớn. Lớn lên, tôi không chỉ muốn hát mà còn muốn tự tay chế tác ra những cây đàn có âm sắc hay nhất để tiếng hát bay xa”.
Cơ duyên nghệ thuật của anh Trực càng thêm bền chặt khi năm 2009, công tác tại Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Ba Bể cũ, anh gặp và nên duyên cùng chị Đồng Thị Viện, một giọng hát then, gẩy đàn tính ngọt ngào của đơn vị. Vợ chồng đồng điệu, hai anh chị quyết tâm dốc toàn bộ tâm sức vào việc chế tác đàn, dạy học và nhận các chương trình biểu diễn quảng bá văn hóa địa phương. Trái ngọt sau những năm tháng kiên trì là các bằng khen, huy chương từ Trung ương đến địa phương. Đặc biệt, cuối năm 2023, anh vinh dự được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian và hiện nay đang được xem xét công nhận Nghệ nhân Ưu tú.
Điều làm nên sức sống đặc biệt ở gia đình nghệ nhân Mã Văn Trực không nằm ở những lời giáo huấn khô khan, mà là sự tiếp nối tự nhiên qua từng nếp sinh hoạt hằng ngày. Tiếng đàn, lời hát trở thành không gian, thành nếp tự nhiên như hơi thở núi rừng. Tình yêu then của dòng họ Mã tiếp tục lan tỏa tự nhiên sang thế hệ kế thừa. Con gái anh Trực là Mã Ngọc Ánh, hiện là học sinh lớp 12 đã biết hát then từ năm 3 tuổi, 6 tuổi đã chơi đàn tính thành thạo và thường xuyên cùng bố mẹ đi biểu diễn nhiều nơi. Ánh nhớ lại: “Kỷ niệm sâu sắc nhất của em là lần cùng bố mẹ tham gia Liên hoan hát then, đàn tính toàn quốc năm 2018 tại Hà Giang. Lần đó tiết mục của đoàn đạt giải A, còn em vinh dự nhận giải phụ thành viên nhỏ tuổi nhất”. Ở trường, Ngọc Ánh không chỉ là Trưởng nhóm hát then thuộc Câu lạc bộ Nghệ thuật của trường mà còn là một Bí thư Chi đoàn năng nổ.
Lan tỏa ước mong đàn giỏi, hát hay
Anh Trực tỉ mẩn dùng chiếc bào nhỏ gọt từng đường cong trên cần đàn. Những phoi bào mỏng như tờ giấy, rơi xuống, xoay xoay trong gió chiều. Bên cạnh anh, cậu con trai út 13 tuổi cũng tò mò căn từng góc mặt đàn, thỉnh thoảng đôi bàn tay nhỏ nhắn lại gẩy nhẹ vào hàng dây nylon đang chờ lên phím, rồi chốc chốc lại ngoảnh sang nhìn bố chăm chú để làm theo.
Cấu tạo đàn tính chỉ gồm một quả bầu khô, một cần đàn gỗ và ba sợi dây cước. Nhưng để tạo ra một nhạc cụ cất lên đúng "hồn cốt" đòi hỏi sự tỉ mỉ, khắt khe và tài hoa bậc thầy. Quả bầu là yếu tố quyết định một nửa chất lượng âm thanh. Bầu phải tròn, đáy và vỏ dày vừa phải. Bầu sau khi thu hoạch được bỏ ruột, ngâm nước vôi trong hoặc phơi sương nhiều tháng liền để vỏ đạt độ cứng lý tưởng và tuyệt đối không bị mối mục.
Cần đàn làm bằng gỗ thoi loi, dâu rừng hoặc gỗ mỡ, vừa dẻo, nhẹ, lại không bị cong vênh trước sự thất thường của thời tiết. Chiều dài cần đàn được đo đạc cẩn thận theo kích thước tay người chơi hoặc theo thước cổ, rồi đẽo gọt thủ công để vừa đạt tính thẩm mỹ cao, vừa tạo độ cân bằng khi cầm.
Công đoạn khó nhất và đòi hỏi tay nghề cao nhất chính là bịt mặt đàn và chỉnh âm. Khi bịt, lực kéo phải thật căng, đinh ghim phải đóng đều tay. Chỉ cần lệch một li, tiếng đàn sẽ bị đục hoặc đanh quá, mất đi độ trầm ấm tự nhiên. Khi đục lỗ thoát âm và căng dây, người thợ phải sở hữu đôi tai cực kỳ tinh tế, vừa gẩy thử vừa chỉnh từng nấc chốt vặn cho đến khi âm thanh cất lên vừa ngân vang, vừa mềm mại. Những chiếc đàn tính do anh Trực làm ra luôn tuân thủ các quy tắc khắt khe ấy, nên sở hữu âm sắc rất riêng. Từ làm đàn, anh còn tạo việc làm cho bà con. Để có đủ nguồn nguyên liệu chất lượng, anh liên kết với nhiều hộ dân bao tiêu diện tích trồng bầu.
Nhiều năm qua, anh Trực cùng vợ vừa miệt mài chế tác đàn, vừa mở các lớp truyền dạy cho đủ mọi lứa tuổi. Khi chính quyền địa phương có chủ trương mở lớp nghệ thuật truyền thống, hai vợ chồng lại gác lại công việc nhà để đứng lớp, nỗ lực trao truyền lại từng điệu hát, ngón đàn.
Năm 2016, anh Trực đứng ra thành lập một câu lạc bộ hát then, đàn tính, quy tụ những người cùng đam mê trong xã để đàm đạo, đồng thời dạy đàn miễn phí cho bọn trẻ trong xóm. Từ một vài em nhỏ ban đầu, phong trào lan rộng dần. Tiếng đàn, điệu hát vang trở lại trên từng nếp nhà sàn, kéo theo sự ra đời của nhiều câu lạc bộ ở thôn, xã mà gia đình anh giữ vai trò nòng cốt.
Chị Thơ, một người dân Bản Hon vừa tham gia câu lạc bộ chia sẻ: “Trước đây tôi không thích đâu, nhưng thấy chị em trong xóm tụ họp đàn hát hay quá nên cũng vượt qua ngại ngùng tuổi tác để đi học. Từ khi biết đàn biết hát, tối nào tôi cũng cầm cây đàn hát vài câu, thấy yêu đời hẳn”.
Em Nông Hoài Thương, học sinh THCS, hào hứng: “Lúc đầu mới học em thấy khó lắm, nhưng nhờ bác Trực chỉ dạy nhiệt tình nên say mê lúc nào không hay. Giờ rảnh là em lại cầm đàn hát, rồi quay video đăng lên TikTok, Facebook nhận được rất nhiều lời khen. Em mong sau này mình có thể đàn giỏi, hát hay như bác Trực”.
Bí thư Đảng ủy xã Phúc Lộc Ma Văn Thuyên nhấn mạnh: “Gia đình anh Mã Văn Trực có đóng góp to lớn trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại địa phương. Từ những hạt nhân quý như anh Trực, xã đã đồng hành thành lập các câu lạc bộ hát then, đàn tính, đưa vào trường học, đồng thời tạo điều kiện cho sản phẩm đàn tính của nghệ nhân tham gia trưng bày tại các hội chợ OCOP. Chúng tôi cho rằng, gắn kết giữa tâm huyết nghệ nhân và chính quyền là chìa khóa để di sản “sống khỏe” trong lòng đời sống hiện đại”.
