Hôm nay, người ở đâu đổ ra mà lắm thế? Ở Bắc Ninh những ngày hội Lim, những ngày hội Gióng, dân quê đi xem đã đông, nhưng thật không bằng một phần nghìn ngày hôm nay.
Bốn phía, từ những ngõ hẻm, từ những làng mạc xa lắc xa lơ, từ những nơi vắng tanh vắng ngắt, lũ lượt người lớn, người già, người trẻ kéo nhau tới đường cái nhựa. Họ ăn mặc cũng buồn cười đáo để. Có những cô gái mơn mởn, xúng xính trong bộ quần áo mới nhất, lại có những cô khác bận quần chẽn, thắt lưng da ngang lưng, tóc búi ngược, tay lăm lăm một thanh kiếm hình như sẵn sàng để xung trận.
Những bà già tay dắt cháu, ríu ra ríu rít, bàn tán xôn xao, chuyện này sang chuyện khác suốt dọc đường. Rồi những anh trai đồng quê khỏe mạnh, hăng hái, ăn mặc đủ lối: quần áo nâu, quần áo soóc vàng, quần áo xanh, v.v... Họ vác gậy, vác giáo, vác kiếm và có cả súng nữa.
Trong đám người trăm nghìn hình sắc ấy, ngoằn ngoèo trên các ngả đường như bao nhiêu con rắn từ từ bò, bỗng nổi bật lên nền trời xanh trong của một buổi tháng 8, trăm nghìn lá cờ đỏ sao vàng.
Đám biểu tình hăm hở tiến về phía tỉnh lỵ Bắc Ninh. Mặc dầu ai cũng biết rằng trong thành, lính Nhật vẫn chiếm đóng, một số Bảo an binh vẫn còn trong trại. Nhưng người ta không chút e ngại, cứ đi, cứ đi, dù có phải đánh nhau. Người ta hát vang:
Đạp phăng quân Nhật Pháp
Cướp lấy chính quyền.
Thỉnh thoảng đám biểu tình lại phải chùng lại, vì đường cái bị phá hay bị cản bởi những cây chặt đổ xuống đêm hôm trước. Hai bên đường, dân địa phương đem nước, đem cơm, đem bánh ra mời đoàn biểu tình kéo dài dằng dặc mấy cây số.
Tới gần tỉnh… tới gần mãi. Tiếng hô khẩu hiệu vang lừng:
- Việt Nam độc lập muôn năm!
Tiếng hò hét, hét lên để trấn áp những nỗi hồi hộp trong lòng những con người đang hăng. Anh em lính Bảo an đã đứng chờ sẵn. Tiếng chào nhau rầm rĩ. Anh em Bảo an vui vẻ trao khí giới cho dân quân cách mạng.
Rồi hết thảy rầm rộ tiến vào trong tỉnh. Phố xá đỏ rực cờ đỏ sao vàng.
Ừ! Ngày hôm qua hãy còn lén lút, còn sợ Nhật, còn nói tới chữ Việt Minh se sẽ, nho nhỏ, nhưng ngày hôm nay, lớp sóng người ngang nhiên đi giữa bao nhiêu là cờ đỏ sao vàng, hô không biết bao nhiêu là khẩu hiệu đốt cháy lòng người ta.
- Việt Nam độc lập muôn năm!
Ờ! Nhưng trên tường thành chót vót kia, cờ mặt trời vẫn đỏ lóe và ngạo mạn. Sao thế được! Tự nhiên, một cái miệng bật ra một khẩu hiệu:
- Đả đảo phát-xít Nhật!
Mấy vạn tiếng cùng hét theo:
- Đả đảo phát-xít Nhật!
Mấy thanh niên tự vệ tay mó máy vào cò súng, mắt trừng trừng nhìn sắc cờ phát-xít. Trên hàng đầu có tiếng súng nổ.
Kho súng đã có một tàn than đốt cháy. Thế là bao nhiêu đầu súng ngóc lên trời mà nổ chơi với không khí. Nhiều anh không thuộc một tổ chức quân sự nào, nhưng cũng vớ đâu được súng đem đi biểu tình. Khốn nỗi các anh cầm súng mà chẳng biết mở súng ra làm sao, cho đạn vào thế nào, chạy loăng quăng tìm đến những anh tự vệ, ấn khẩu súng vào tận tay:
- Mở hộ tôi! Lắp đạn hộ tôi! Thôi được rồi! Đưa giả đây!
Thế là anh ta giật phắt lấy khẩu súng, nhắm mắt lại, há mồm ra, chĩa súng lên không trung rồi thì bóp cò. Tiếng súng nổ, anh ta cười sung sướng. Những chị phụ nữ cũng cố giằng súng trong tay một anh tự vệ và đòi bắn cho kỳ được.
Người ta mê mẩn vì súng. Súng! Đạn! Tiếng súng nổ ở hàng đầu nhưng ở giữa hàng - cách nhau nửa cây số - tưởng rằng Nhật đã tấn công rồi, bởi vậy súng lại nổ, nổ liên miên. Hàng cuối thấy súng nổ càng tưởng rằng hàng đầu đã phải chiến đấu nên súng lại nổ.
Đoàn người dài dằng dặc ấy vừa đi, vừa hát, vừa hô khẩu hiệu, vừa bắn lên trời. Khi đi qua cửa thành có quân Nhật đóng thì mọi người ồ vào.
Mấy tên Nhật gác cửa ra hiệu tay cho mọi người đừng xông vào, nhưng cản làm sao được, hàng vạn người cứ băng băng vượt qua hào sâu, trèo lên tường thành, hăng nhất lại là các chị phụ nữ. Có tiếng súng của quân Nhật bắn. Một người bị thương ngã xuống. Nhưng lúc đó cái chết và súng đạn cũng chẳng có nghĩa gì. Người cứ nhảy vào thành, người cứ công kênh nhau vượt qua tường thành trước trận mưa đạn liên thanh của tụi Nhật.
Sau cùng, đám người biểu tình vào được thành. Một chị phụ nữ tức tốc trèo lên cột cờ chót vót, hạ lá cờ Nhật xuống. Nhưng tay chị vừa cầm tới cán cờ thì một phát đạn trúng tay, chị lộn nhào xuống. Một chị khác trèo theo ngay lên và lần này chiếc cờ Nhật bị quăng xuống đất, lá cờ đỏ sao vàng oai nghiêm bay lên phấp phới.
- Việt Nam độc lập muôn năm!
- Việt Minh muôn năm!
Hàng vạn cái miệng đứng trước lá cờ oai linh cùng hét lên một lượt.
Trước cái tinh thần dũng mãnh của dân chúng, Nhật Bản đành chịu để dân quân chiếm tỉnh và cam đoan không hành động gì hết.
Đám biểu tình lại lên đường, lên đường rầm rộ. Họ vào trại Bảo an binh. Đây, kho súng, đây, kho đạn... Tim mọi người nhảy lên. Họ chạy xô vào kho súng.
- Cho tôi một khẩu.
- Tôi khẩu Indochinois này!
Một người nằm nhoài ra, vớ được một khẩu súng liền thí nghiệm ngay ở sân. Anh lắp đạn, và bóp cò khiến mọi người giật mình choáng choàng.
Người ta chen nhau, đấm đá nhau để cướp lấy một khẩu súng. Anh chỉ huy lắc đầu, không biết làm thế nào mà giữ nổi trật tự.
Sau cùng, nghĩ được một kế, anh chạy vào kho tìm được một thanh phạng. Anh chạy đến đám đông người đang hì hục giằng co nhau súng. Anh hét lên:
- Bỏ cả xuống. Đứng ra một bên.
Không ai nghe anh. Tức thì thanh phạng đập xuống lia lịa. Sau một hồi mưa như thế, đám người kia mới chịu bỏ những hòm súng đạn đứng giãn sang hai bên. Anh chỉ huy nói:
- Phải có kỷ luật và trật tự. Súng này thuộc về anh em chứ về ai. Nhưng phải đợi có sự phân phát đâu ra đấy chứ!
Rồi anh gọi từng bộ đội vào để phát súng. Lúc này người ta mới yên lặng đến nhận súng. Nhiều anh đầu hãy còn sưng như một quả ổi.
Nhà báo Lưu Động (1920 - 2004) tên khai sinh là Nguyễn Xuân Canh, bí danh Nguyễn Trịnh Liệt, quê làng Hậu Trung, xã Bạch Đằng, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên).
Ông tham gia cách mạng năm 1932, vào Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1939. Tháng 10/1944 là Tỉnh ủy viên Ban Cán sự Đảng tỉnh Bắc Ninh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh (1945 - 1946).
Năm 1946, Đảng điều động ông Nguyễn Trịnh Liệt sang làm báo, kể từ đó báo chí trở thành sự nghiệp cả đời của ông. Cuối năm 1957, ông nhận nhiệm vụ Chủ bút báo “Hà Nội hàng ngày” (nay là Hànộimới). Từ năm 1960 ông về Báo Nhân Dân công tác, làm Trưởng ban Nông nghiệp.
**
Một năm đã qua! Cuộc khởi nghĩa vừa vặn một năm. Trong đám đại chúng thân yêu ấy đã thấy vắng mặt nhiều chiến sĩ và cũng trong đám đại chúng lúc đầu ngây thơ, vô chính phủ nhưng hăng hái dữ dội với cách mạng đó, ngày nay thấy xuất hiện nhiều tài ba đặc biệt. Mới ngày nào Bắc thành uể oải lười biếng trong cảnh bình thản của đời nô lệ, ngày nay đã vùng dậy, vùng dậy với tất cả sức sống. Tiếng súng khởi nghĩa đã đánh thức nó dậy.
