“Các anh nằm dọc chiến hào
Từng cây số máu trên cao nguyên này”
(Nguyễn Việt Chiến)
Sau khi những người lính công binh rà phá vật liệu nổ, mở được lối đi an toàn, đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ bắt đầu tiến sâu vào những sườn núi đá hiểm trở ở Vị Xuyên (Tuyên Quang). Giữa một chiến trường rộng lớn đã đổi thay sau hơn 40 năm, mỗi dấu vết nhỏ trong khe đá, lèn đất hoặc bên những đoạn hào sập, đều có thể mở ra hy vọng tìm thấy một người lính còn nằm lại.
Sau mỗi chỉ dấu
Khu vực tìm kiếm ở điểm cao 685, 772 có địa hình hiểm trở khiến máy móc cơ giới gần như không thể tiếp cận. Núi dốc đứng, lực lượng tìm kiếm phải leo dây, leo thang hoặc mở đường qua khu vực còn tiềm ẩn vật liệu nổ, mới tiếp cận được điểm cao.
Theo Đại úy Lý Văn Quyền, thành viên đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (HCLS) Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang, các vị trí phát hiện hài cốt thời gian qua phân bố rải rác, chủ yếu tại khu vực cao điểm 685 và A6B (phía Trung Quốc gọi là cao điểm 211). Hai điểm cao nằm trên cùng một dải núi, kéo dài từ đỉnh xuống chân núi, nơi từng diễn ra những trận đánh đặc biệt ác liệt. Cùng với các cao điểm 468 và 772, khu vực này được những người lính năm xưa gọi là “lò vôi thế kỷ”, “cối xay thịt”. Pháo đạn trút xuống với mật độ dày đặc, đánh vỡ núi đá, san phẳng cây rừng và làm thay đổi hoàn toàn địa hình. Nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong những đợt pháo kích hoặc khi chiến đấu giữa các mỏm đá nhưng đồng đội không thể đưa ra ngoài.
So địa hình trước đây, nay cây rừng đã mọc trở lại, những sườn núi trắng xóa năm nào được cây xanh phủ kín. Tuy nhiên, phía dưới các lớp đất đá, trong hang sâu và những khe núi dựng đứng vẫn còn nhiều HCLS chưa được tìm thấy. Các cựu chiến binh kể lại, có trường hợp các liệt sĩ hy sinh gần nhau. Có người bị thương rồi ngã xuống vực, hoặc chịu sức ép của pháo nổ, bị hất vào những khe sâu, hẹp và dựng đứng như miệng giếng. Một số hài cốt nằm cheo leo trên vách đá, ở những vị trí rất khó quan sát và tiếp cận.
Giữa địa hình mênh mông ấy, lực lượng quy tập không có nhiều dấu hiệu rõ ràng để lần theo. Cách tìm kiếm phổ biến là dàn hàng ngang, chia từng khu vực, lần lượt khảo sát từ chân đồi lên đỉnh. Mỗi người phụ trách một khoảng, quan sát kỹ từng hốc cây, khe đá và biểu hiện bất thường trên mặt đất. Từng lớp đất được bóc dần bằng dụng cụ thủ công. Khi chạm phải vật thể nghi vấn, lực lượng tìm kiếm mới mở rộng phạm vi chung quanh. Nếu làm trên nền đất, các chiến sĩ đào những rãnh giao nhau theo dạng ô bàn cờ nhằm tránh bỏ sót dấu vết. Nhưng tại Vị Xuyên, phần lớn khu vực tìm kiếm là núi đá, phương pháp này không phải lúc nào cũng có thể áp dụng.
Thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang cho biết, đối với những địa hình như đá núi Vị Xuyên, việc đưa phương tiện lớn lên núi vừa không khả thi, vừa có nguy cơ làm xáo trộn hiện trường, ảnh hưởng đến các dấu tích còn lại nên hầu hết công đoạn đều phải thực hiện bằng sức người. Tại điểm có đá lớn đè lên vị trí nghi có hài cốt, các chiến sĩ phải sử dụng máy khoan, khoan từng lỗ nhỏ rồi cẩn thận cậy, dịch chuyển từng phiến đá. Mỗi tảng đá được đưa ra ngoài có thể phải mất hàng giờ, thậm chí nhiều ngày. Tất cả phải được thực hiện chậm rãi để tránh làm tổn hại thêm những phần xương cốt đã bị phong hóa, vỡ vụn sau hàng chục năm.
Mắt hướng về những dãy núi từng được những người lính Vị Xuyên gọi là “lò vôi thế kỷ”, cựu chiến binh Nguyễn Ngọc Toàn thuộc C23, Sư đoàn 356, có mặt tại mặt trận Vị Xuyên từ năm 1984 đến cuối năm 1986 nghẹn ngào: “Những người lính Vị Xuyên chúng tôi phần lớn nằm lại ở những vách đá kia”. Ngày ấy, pháo đạn dội xuống dữ dội đến mức cây cối bị xóa sạch, núi đá vỡ vụn, trắng xóa.
Thông tin từ các cựu chiến binh từng chiến đấu tại Vị Xuyên là nguồn tư liệu quan trọng giúp lực lượng quy tập khoanh vùng tìm kiếm. Từ ký ức về một căn hầm, đoạn chiến hào, mỏm đá hoặc con đường cơ động năm xưa, đội tìm kiếm đối chiếu với bản đồ, dấu tích hiện trường để xác định những khu vực nghi vấn. Tuy nhiên, thực địa ngày nay đã khác rất nhiều so với thời chiến. Nhiều hầm hào bị vùi lấp, cây rừng phủ kín, đá núi sạt xuống làm biến dạng địa hình. Có vị trí các cựu chiến binh vẫn nhớ nhưng khi trở lại không thể xác định chính xác phương hướng. Bởi vậy, dù có nhân chứng chỉ dẫn, lực lượng quy tập vẫn phải khảo sát rộng, đào lần lượt từ chân đồi lên cao.
Có những khe đá nhỏ đến mức ban đầu các chiến sĩ chỉ nhìn thấy một phần xương rất nhỏ. Sau khi khoan, mở rộng khe và di chuyển đất đá chung quanh, cả bộ hài cốt mới dần lộ ra. Công việc tìm kiếm vì thế không chỉ đòi hỏi sức khỏe mà còn cần sự kiên trì và cẩn trọng đặc biệt. Trong nắng nóng, các chiến sĩ bám vách đá, khoan từng tảng đá. Sau mưa, đất núi trơn trượt, nước chảy qua các khe sâu khiến việc tiếp cận càng nguy hiểm. Có ngày, cả đội làm việc từ sáng đến chiều nhưng chỉ mở thêm được một khoảng rất nhỏ. Song không ai cho phép mình vội vàng. Dưới mỗi phiến đá có thể là một phần hài cốt. Sau mỗi tọa độ được đánh dấu có thể là niềm hy vọng tìm người thân của một gia đình suốt hơn 40 năm.
Từ những gì sót lại
Có trường hợp khi nhấc được lớp đá phía trên, các chiến sĩ tìm thấy một bàn chân vẫn còn nguyên trong chiếc tất. Gần đó là xương cẳng chân và khớp gối. Phần xương đùi bị một khối đá khác đè lên, trong khi đốt sống cổ và xương sống lại nằm rải rác trong phạm vi rộng từ 5 đến 7m². Sức ép của những trận pháo kích dữ dội đã làm hài cốt không còn nguyên vẹn. Đá vỡ, đá lăn và đất núi sạt xuống khiến các phần xương bị phân tán ra nhiều hướng. Có những liệt sĩ có thể đã chịu liên tiếp nhiều quả pháo, khiến dấu tích còn lại rất ít.
Trong hoàn cảnh ấy, việc thu thập mẫu sinh phẩm để xác định danh tính cũng gặp nhiều khó khăn. Các chiến sĩ phải kiên trì tìm những phần xương còn chắc như xương ống đồng hoặc răng để lấy mẫu ADN. Mọi phần xương tìm thấy đều được kiểm tra cẩn thận, đánh số, lập hồ sơ trước khi đưa vào tiểu quách.
Ngay tại hiện trường, lực lượng quy tập sử dụng máy định vị GPS để ghi nhận chính xác tọa độ. Số hiệu mẫu sinh phẩm được gắn với vị trí phát hiện nhằm bảo đảm dữ liệu không bị nhầm lẫn trong quá trình quản lý, đối chiếu và giám định. Thiết bị định vị còn được dùng để xác định chiều dài, hướng tuyến và khối lượng đào đắp của những hệ thống hầm hào được phát hiện. Từ dữ liệu thu thập tại thực địa, đội quy tập dựng lại sơ đồ vị trí, phục vụ việc báo cáo, khảo sát và tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm.
Việc xác định danh tính liệt sĩ vẫn là chặng đường nhiều gian nan. Phần lớn các hài cốt không còn giấy tờ, vải vóc hoặc di vật có thể nhận dạng. Sau hàng chục năm nằm trong đất đá, nhiều vật dụng đã mục nát hoặc bị pháo đạn làm mất hoàn toàn. Đại úy Lý Văn Quyền nhớ trường hợp hiếm hoi một liệt sĩ tên Quỳ, quê ở Thái Nguyên, được tìm thấy cùng chứng minh thư còn giữ trong người. Nhờ đó, danh tính liệt sĩ được xác định và hài cốt đã được đưa về quê nhà. Đó là một trong số rất ít trường hợp có thể gọi đúng tên ngay sau khi tìm thấy.
Những người lính được quy tập, nếu có đủ điều kiện lấy mẫu sinh phẩm, vẫn phải chờ kết quả giám định ADN và đối chiếu với dữ liệu thân nhân. Có lần, lực lượng tìm kiếm phát hiện hài cốt của bảy liệt sĩ nằm cạnh nhau trong một hang sập tại cao điểm A6B. Theo nhận định ban đầu, các chiến sĩ có thể đã chịu sức ép thuốc nổ, bị ngất hoặc mắc kẹt trong hang, không thể thoát ra ngoài.
Từ khi triển khai Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS”, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang đã huy động hơn 14.600 lượt cán bộ, chiến sĩ tham gia thực hiện nhiệm vụ; triển khai lực lượng tìm kiếm, khảo sát, xác minh thông tin tại các khu vực trọng điểm thuộc các xã Thanh Thủy, Bạch Đích, Minh Tân và Xín Mần. Đến nay, các lực lượng đã tiếp nhận 56 nguồn thông tin, khảo sát, xác minh 49 nguồn, trong đó có 7 nguồn tin chính xác và quy tập được 51 HCLS.
(Còn nữa)
