Với diện tích 10,6 ha, nhà máy xử lý rác thải của Công ty cổ phần Môi trường Công nghệ cao Hòa Bình nằm gọn trong thung lũng Đập suối Đồng Quèn, chung quanh là núi đá bao bọc, vị trí giáp ranh giữa hai tỉnh Phú Thọ và Ninh Bình. Chỉ có một tuyến đường độc đạo dẫn vào khu vực nhà máy. Vị trí "đắc địa" này gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.
Nhiều dấu hiệu vi phạm ngay từ khi vận hành
Công ty cổ phần Môi trường Công nghệ cao Hòa Bình (sau đây viết tắt là Công ty CNC) có địa chỉ tại thôn Đồng Phú, xã Đồng Tâm, huyện Lạc Thủy, Hòa Bình nay là thôn Hợp Thành, xã Lạc Thủy, tỉnh Phú Thọ. Công ty bắt đầu hoạt động từ tháng 8/2018 theo Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, mã số 5400471316, đăng ký lần đầu ngày 22/1/2016, thay đổi lần 12 ngày 2/12/2025. Đây là công ty thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại, đồng thời tiếp nhận xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ (xử lý bằng công nghệ đốt). Công ty đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường (trước đây) phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của Dự án “Nhà máy xử lý rác thải” tại Quyết định số 2407/QĐ-BTNMT ngày 5/10/2017, lần đầu được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp Giấy phép xử lý chất thải nguy hại có mã số QLCTNH 1-2-3-4-5-6.120.VX cấp ngày 16/8/2018.
Theo hồ sơ đăng ký đã được cấp phép, Công ty CNC đã đầu tư hệ thống, thiết bị cho việc xử lý chất thải nguy hại (CTNH), như: Lò đốt chất thải công nghiệp nguy hại (công suất 1.500 kg/giờ); Hệ thống xử lý, tái chế dầu thải và chất thải nhiễm dầu; Hệ thống tẩy rửa kim loại, nhựa có các thành phần nguy hại; Hệ thống tháo dỡ ắc-quy thải; Hệ thống bể đóng kén (dung tích 2 bể x 500 m3/bể)... Vẫn theo quy trình được công bố, chất thải nguy hại sẽ được thu gom từ chủ nguồn thải, được công ty CNC thu gom vận chuyển, tiến hành phân loại, đưa vào các hệ thống xử lý phù hợp cấp phép, thu hồi các sản phẩm tái chế hoặc được xử lý hoàn toàn. Thời điểm đó, công ty sử dụng hệ thống xe vận chuyển nước thải từ hệ thống cục bộ, thay vì sử dụng đường ống cố định có tính an toàn cao theo khuyến cáo.
Đáng buồn là nhà máy xử lý rác nhanh chóng trở thành chủ thể gây ô nhiễm, chỉ một thời gian ngắn sau khi vận hành. Cuối năm 2019, tức là chỉ một năm sau khi nhà máy đi vào hoạt động, người dân khu vực chung quanh đã phản ánh những dấu hiệu công ty xả thải gây ô nhiễm môi trường, hiện tượng cá và trâu, bò chết hàng loạt, nước bốc mùi hôi thối. Phản ánh trên báo chí thời điểm đó chỉ ra Công ty CNC có dấu hiệu vi phạm pháp luật, như: Đặt đường ống ngầm dẫn nước thải gây ô nhiễm tới chân núi và hòa vào nước suối, phát tán ô nhiễm; Nhà máy đã đào hố, chôn lấp CTNH trái phép trong khuôn viên nhà máy; Hệ thống lò đốt chất thải công nghiệp của nhà máy hoạt động không đúng với quy trình kỹ thuật; Quản lý tro xỉ lò đốt và bùn thải chưa đúng quy định (không thực hiện phân tích tro xỉ, bùn thải trước khi sử dụng làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp mặt bằng).
Ngày 11/5/2023, UBND huyện Kim Bảng, Hà Nam cũ (nay là Ninh Bình) đã ra quyết định xử phạt hành chính đối với Công ty CNC Hòa Bình do thu gom vận chuyển chất thải không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về bảo vệ môi trường. Trước đó, ngày 6/3/2023, Đội Cảnh sát Kinh tế Công an huyện Kim Bảng đã tiến hành bắt giữ 3 phương tiện nghi vận chuyển CTNH từ Công ty CNC Hòa Bình về Nhà máy Xi-măng Bút Sơn để tiêu thụ. Thời điểm đó đã có nhiều ý kiến phản ánh của người dân xã Thanh Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam tố cáo những dấu hiệu bất thường trong quy trình vận chuyển chất thải, rác thải từ Hòa Bình đi Hà Nam.
Công nghệ... gây ô nhiễm
Ngay khi nhận thấy dấu hiệu nhà máy gây ô nhiễm, người dân thôn Hợp Thành đã phản ánh lên chính quyền. Thời điểm đó, vị trí nhà máy thuộc quản lý của thị trấn Chi Nê cũ, nhưng gây ô nhiễm trực tiếp cho người dân khu 13 (nay là thôn Hợp Thành). Người dân gọi chính quyền bên nào cũng chối, đùn đẩy nhau, không giải quyết. Lợi thế về địa lý đã phát huy tác dụng trong câu chuyện đối phó với người dân và chính quyền địa phương.
Sau một thời gian dài đi sâu tìm hiểu quy trình vận hành của nhà máy xử lý rác thải công nghệ cao này, nhóm PV nhận thấy nhiều điểm trúc trắc, khó lường.
Khác xa với hồ sơ năng lực được công ty thể hiện, vị trí miệng cống xả nước thải dưới đập tràn Đồng Quèn nằm trong khuôn viên Công ty không thuận lợi cho việc kiểm tra, giám sát của người dân và cơ quan nhà nước theo quy định tại Điều 101 Luật Bảo vệ môi trường. Việc công ty vận chuyển nước thải từ hệ thống cục bộ bằng xe vận chuyển trong các bồn, thay vì đường ống cố định, cũng là một trong những nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Khu vực hồ chứa nước rỉ rác (được cải tạo từ bãi rác cũ và không xác định được việc Công ty có lót đáy chống thấm hay không) được thông với hồ tự nhiên bên cạnh, khi mưa lớn nước trong hồ có thể tràn ra môi trường chung quanh. Gần khu vực hồ, khi xới một lớp đất màu vàng bên trên phát hiện chất màu đen nhìn giống tro, xỉ lò đốt chất thải công nghiệp. Đưa tay tiếp xúc trực tiếp với chất màu đen này gây ngứa và rát như dấu hiệu tiếp xúc vào hóa chất. Bên cạnh đó, có lẫn vỏ thùng sơn thải, vỏ lon keo silicon thải, sắt thép, túi nylon thải… Khi trời mưa, nước mưa chảy vào khu vực này sẽ cuốn theo các chất ô nhiễm đi vào nguồn nước mặt khu vực chung quanh nhà máy và gây ô nhiễm nguồn nước mặt khu vực và phía hạ lưu.
Kết quả phân tích mẫu nước, đất, khí đều cho thấy có nhiều thông số vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về ngưỡng chất thải nguy hại. Kết quả phân tích mẫu nước mặt lấy tại hồ chứa nước phát hiện nước rỉ rác từ bãi rác sinh hoạt năm 2020 có nhiều thông số vượt ngưỡng an toàn, cụ thể: BOD5 vượt 12,353 lần, chỉ số NO2 vượt 31 lần. Lưu ý rằng, nước thải có BOD5 cao khi xả ra kênh rạch gây tình trạng cá chết, nước chuyển màu đen và bốc mùi do quá trình phân hủy chuyển sang yếm khí. Khí NO2 là một hợp chất hóa học độc hại, thường phát sinh từ các hoạt động công nghiệp, giao thông và đốt nhiên liệu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Đây là hai thông số quan trọng để đánh giá hiệu quả của quá trình xử lý nước thải, cũng như năng lực và công nghệ của một cơ sở xử lý rác. Thông số phân tích mẫu trùng khớp với quan sát cảm quan của người dân thôn Hợp Thành: Nước suối đen, cá chết, mùi hôi. Cho đến thời điểm cuối tháng 9/2026, tình trạng này vẫn không được cải thiện.
Phân tích hồ sơ Công ty CNC cung cấp, đối chiếu với nhật ký vận hành hệ thống hóa rắn và hệ thống lò đốt cũ và mới cho thấy, nhiều ngày số liệu đã được tẩy xóa, có sự tăng bất thường về khối lượng tro xỉ được hóa rắn. Phân tích số liệu công ty cũng cho thấy có nhiều bất thường đối với việc kê khai tro xỉ lò đốt, việc đưa tro xỉ về hệ thống hóa rắn.
Chung quanh khu vực đặt nhà máy, các hố đất được san lấp và đào mới liên tục. Đây là dấu hiệu của việc di chuyển khu bãi chôn lấp, đổ và lấp chất thải. Tại vị trí sát chân núi có 1 khu đất nổi cao, bên dưới lớp đất nền đặc trưng của khu vực từ 0,10m đến 0,75m là lớp đất rời màu đen, quan sát bằng mắt thường giống tro, xỉ phát sinh từ lò đốt chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại và một số khu vực đất có lẫn bùn thải. Bên cạnh đó còn lẫn vỏ thùng sơn thải, vỏ lon keo silicon thải, sắt thép, túi nylon… dấu hiệu việc đổ và lấp cả chất thải nguy hại lẫn tro, xỉ thải. Các hố chôn cũ luôn được đắp một lớp đất màu vàng đặc trưng đất nền của khu vực và lu lèn chặt.
Mỗi ngày, hàng đoàn xe chở rác, chất thải nguy hại từ khắp nơi rầm rập đi qua con đường liên xã, đổ về thung lũng Đập suối Đồng Quèn. Có hay không chuyện nhà máy xử lý rác công nghệ cao đã xử lý vượt công suất, rút bớt quy trình, xử lý vượt công suất được cấp phép, vận hành lò đốt chất thải ngoài danh mục được cấp phép vẫn là câu hỏi cần cơ quan điều tra làm rõ (?!).
Nhiều dấu hiệu vi phạm ở một nhà máy xử lý rác công nghệ cao (kỳ 1)
(Còn nữa)
