Nơi cơn lũ đi qua
Nơi vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, thôn Kim Vân như một lòng chảo khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những vách núi đá vôi dựng đứng vút cao. Chỉ có một con đường duy nhất dẫn vào thôn, Kim Vân vốn đã quen với những đợt ngập úng cục bộ mỗi khi mùa mưa bão về. Nhưng kịch bản kinh hoàng và tàn khốc của đợt mưa lũ dồn dập cuối năm 2025 thì ngay cả những người già nhất làng, sống trọn gần một thế kỷ ở mảnh đất này cũng chưa từng chứng kiến hay hình dung nổi. Nước từ trên các vách đá vôi dựng đứng cuồn cuộn đổ về, lòng chảo Kim Vân nhanh chóng biến thành hồ nước sâu hàng chục mét, xanh ngắt một cách đáng sợ. 25 ngôi nhà của người dân bị nhấn chìm hoàn toàn suốt hơn một tháng rưỡi. Kim Vân hoàn toàn bị cô lập với thế giới bên ngoài, đường giao thông bị sạt lở nghiêm trọng, sóng liên lạc đứt, điện tắt.
Trong đêm tối mịt mùng, hàng trăm con người hoảng loạn dắt díu nhau, từ cụ già đến những đứa trẻ còn ẵm ngửa, chạy lên đỉnh núi cao. Họ phải sống tạm bợ trong những lán trại dựng vội bằng bạt giữa đêm đông rét mướt, cầm cự qua ngày nhờ sự cưu mang sẻ chia từng nắm gạo, mớ rau của bà con xóm giềng và những chuyến hàng cứu trợ theo người vượt rừng đi bộ vào tiếp tế.
Cụ Hoàng Thị Thào (80 tuổi) kể lại: “Cũng may khi thấy mưa to cả gia đình sơ tán đến nhà người thân ngủ, hôm sau ngủ dậy, nước đã ngập đến gần nóc nhà, mấy bà cháu chỉ còn bộ quần áo mặc trên người. Nhìn ngôi nhà của mình chìm dưới nước cùng bao nhiêu đồ đạc mà nước mắt chảy ngược vào trong”.
Cụ Thào sinh ra và lớn lên ở tận xã Đức Hồng, huyện Trùng Khánh (Cao Bằng), từng trải qua bao cuộc sơ tán gian khổ thời chiến tranh đạn bom. Rồi sau này chuyển về Kim Vân sinh sống cùng con trai, con dâu và các cháu cho đến bây giờ, cụ tưởng cảnh màn trời chiếu đất, chạy giặc, chạy bão chỉ còn nằm lại trong ký ức xa xưa. Không ngờ ở cái tuổi xế chiều, cụ lại một lần nữa phải dắt con, cháu chạy lũ giữa đêm thâu.
Trong cơn ác mộng ấy, gia đình anh Nguyễn Xuân Hải cũng mất trắng hơn 1.000 m² đất ruộng cùng cửa hàng tạp hóa nhỏ là nguồn thu nhập chính nuôi sống cả gia đình 5 miệng ăn. Gần một năm trôi qua, ánh mắt của người đàn ông miền núi rắn rỏi ấy thi thoảng vẫn thẫn thờ nhìn về phía chân núi, nơi từng có ngôi nhà khang trang của gia đình. Nhưng rồi, chính anh lại vực dậy tinh thần cho bản thân và xóm giềng bằng niềm tin “Mất nhà, mất ruộng thì đau thật, nhưng còn người là còn của, bà con ạ. Mất rồi thì mình lại làm lại từ đầu”.
Khi nước rút đi, khung cảnh Kim Vân hiện ra tan hoang đến xót xa. Cánh đồng trồng lúa và hoa màu rộng hơn 13 ha vốn là nguồn cung cấp lương thực duy nhất của nhân dân trong thôn bị vùi lấp hoàn toàn bởi một lớp đá, cát và bùn thải dày đặc. “Bà con chạy lũ về thì tài sản tích góp cả đời người đã hư hỏng, hư hại hết. Từ cái nồi, cái bát, bộ quần áo mặc trên người cũng phải sắm lại từ đầu. Cả bản nghèo đi trông thấy chỉ sau một đêm thiên tai tàn phá”, ông Bàn Tòn Kiều, Trưởng thôn Kim Vân, vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại ngày về Kim Vân sau một tháng tránh lũ.
Kim Vân bình thường con suối nhỏ chảy qua thôn vốn rất đỗi hiền hòa, nhưng khi mưa bão cũng nguy cơ xảy ra lũ quét. Được biết, tháng 5/2022, Kim Vân đã từng xảy ra một trận lũ quét gần rạng sáng, nước lũ đã cuốn phăng ngôi nhà của một hộ dân có hai mẹ con. Người mẹ sau đó bám lên cành cây may mắn thoát được, còn người con trai 5 tuổi bị nước cuốn trôi tử vong cùng toàn bộ tài sản.
Về nơi ở mới
Thấu hiểu những đau thương, mất mát và nguy cơ sạt lở vẫn luôn rình rập người dân vùng lòng chảo Kim Vân, ngay sau khi thiên tai đi qua, lãnh đạo tỉnh Thái Nguyên đã phát lệnh xây dựng khẩn cấp Dự án khu tái định cư Kim Vân tại khu vực đồi Lũng Cậu, cách nơi ở cũ chừng 2 km. Đây được đánh giá là vị trí tốt, địa hình cao ráo, nền đất vững chắc, hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi nguy cơ ngập lụt hay sạt lở đất.
Trên diện tích rộng hơn 4 ha với tổng mức đầu tư từ ngân sách nhà nước lên tới hơn 30 tỷ đồng, dự án được quy hoạch để cấp đất ở cho 42 hộ dân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Mỗi gia đình được cấp
300 m² đất ở lâu dài, cùng với đó là hệ thống hạ tầng kỹ thuật được đầu tư đồng bộ, đường giao thông nội bộ được đổ bê-tông rộng rãi, kết nối trực tiếp với tuyến đường xã. Hệ thống điện, nước sinh hoạt cùng quỹ đất để xây dựng nhà văn hóa cộng đồng để sinh hoạt chung của toàn thể bà con dân bản.
Trên công trường Lũng Cậu những ngày tháng 9 này, không khí thi công diễn ra khẩn trương và gấp rút. Bất kể nắng gắt hay những cơn mưa rừng bất chợt, tiếng máy ủi, máy lu, máy xúc vẫn rền vang. “Địa hình thi công trên đồi cao rất phức tạp. Chúng tôi từng mất gần một tháng giậm chân tại chỗ do mưa và phải phá dỡ đá cứng hàng vạn mét khối. Tuy nhiên, xác định đây là dự án mang tính sống còn đối với bà con, anh em công nhân đã dốc sức đưa toàn bộ máy móc khẩn trương thi công đẩy nhanh tiến độ. Đến nay, hơn 95% khối lượng mặt bằng và hạ tầng đã hoàn thành. Chúng tôi đang hoàn thiện những khâu cuối cùng để sẵn sàng bàn giao mặt bằng cho bà con làm nhà mới”, anh Đinh Duy Hoàng, chỉ huy công trình, chia sẻ.
Chung quyết tâm và tinh thần vượt khó, bà Đinh Thị Oanh bộc bạch: "Bao nhiêu tài sản chắt chiu tích góp bao năm đã mất hết theo dòng nước lũ rồi, nhưng chúng tôi tự bảo nhau còn sức khỏe, còn ý chí và sự hỗ trợ của Nhà nước thì chắc chắn sẽ gây dựng lại được. Nơi ở mới vững chãi sẽ là động lực để chúng tôi yên tâm làm ăn".
Dù biết rằng chặng đường phía trước còn vô vàn gian khó khi sinh kế phải làm lại gần như từ con số không, nhưng trong ánh mắt của mỗi người dân thôn Kim Vân hôm nay đã đầy niềm tin và sự kỳ vọng. Bà Đinh Thị Nhờn, một phụ nữ độc thân có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, vừa được xóm giềng hỗ trợ dựng lại nhà để ở tạm không giấu nổi sự xúc động khi nhắc đến khu tái định cư mới: “Về nơi ở mới trên đồi Lũng Cậu, chắc chắn thời gian đầu sẽ có khó khăn vì xa đất ruộng, tôi lại tuổi cao không biết đi xe máy, xe đạp. Nhưng có được một chỗ ở an toàn, không lo sợ lũ về là tốt lắm rồi. Vài ngày nữa tôi sẽ nhờ anh em dòng họ dỡ căn nhà gỗ cũ để tận dụng lại, còn hơn ở chỗ cũ đêm nào trời mưa cũng thấp thỏm lo sợ không ngủ được”.
Nói về định hướng phát triển bền vững cho bà con Kim Vân trong thời gian tới, đồng chí Nông Văn Hội, Bí thư Đảng ủy xã Văn Lang, khẳng định: “Khu tái định cư cho nhân dân Kim Vân trên đồi Lũng Cậu chính là “chiếc phao cứu sinh” kịp thời, hiện thực hóa ước mơ an cư lập nghiệp của bà con Kim Vân. Dời nhà đến nơi ở mới an toàn chỉ là bước đầu. Trong thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ bà con tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, đồng thời mở các lớp tập huấn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện địa hình đồi núi. Mục tiêu lớn nhất là biến nơi ở mới này thành một vùng quê an yên, phát triển và giàu đẹp”.
Trở lại Kim Vân hôm nay, nỗi ám ảnh về những gương mặt hốc hác, nhòe lệ hay tiếng khóc thút thít xé lòng giữa đêm tử thần năm trước đã dần xóa nhòa. Những vệt bùn cũ hằn trên vách đá rồi sẽ mờ dần theo thời gian, trả lại cho đại ngàn Kim Hỷ một màu xanh của sự sống. Trên đỉnh đồi Lũng Cậu, những ngôi nhà mới đang chuẩn bị được mọc lên trong vài ngày tới, trở thành điểm tựa bình yên và vững chãi cho những phận người vừa bước qua ranh giới của mất mát. Sau tất cả những tàn phá khốc liệt của thiên tai, thứ ở lại bền bỉ và mạnh mẽ nhất chính là sức sống kiên cường của con người cùng niềm tin vào một tương lai tươi sáng, an toàn.
