Kỳ 1: Tiếng kêu cứu vọng từ xóm núi
Lúa cháy vàng, nước suối ngả màu đen kịt sau mỗi trận mưa, cá chết trắng suối, không khí bị đầu độc... người dân thôn Hợp Thành (xã Lạc Thủy, tỉnh Phú Thọ) đang kêu cứu vì môi trường sống bị đầu độc. Những lời kêu cứu ấy theo những lá đơn, kiến nghị, phản ánh đã được gửi đi khắp nơi. Gần chục năm qua, họ chưa một lần nhận lại lời hồi đáp thỏa đáng.
Lúa chết cháy “như... phun thuốc diệt cỏ”
Giữa tháng 6/2026, đám lúa vụ xuân của gia đình bà Lê Thị Th (58 tuổi), thôn Hợp Thành (xã Lạc Thủy, Phú Thọ) đang chuẩn bị vào kỳ thu hoạch bỗng dưng bị chết. Chỉ sau một đêm mưa, cả một khoảnh ruộng hơn 1 mẫu của 5 hộ dân đều “chết tươi” như vậy. Lúa không chết đều cả ruộng, mà chết héo từng vạt. Người dân cho rằng, lúa chết do nước từ mương nước thải của Nhà máy xử lý rác thuộc Công ty cổ phần Môi trường Công nghệ cao Hòa Bình (Công ty CNC Hòa Bình) theo nước mưa tràn ra ruộng, ngấm đến đâu lúa héo chết khô đến đấy, “cháy đỏ, cháy vàng như bị phun thuốc diệt cỏ”. Đến tận bây giờ, bà Th không rõ lúa chết vì nguyên nhân gì, do mưa a-xít hay do nước thải tràn từ nhà máy, “muốn biết làm sao thì người ta cũng phải lấy nước xét nghiệm!”, theo lời bà Th.
“Thông cảm” với mất mát của người nông dân vì trời cho mưa “độc”, Công ty CNC Hòa Bình lập tức cho người giúp dân ra gặt sạch đám lúa chết cháy vì mưa (không còn khả năng sử dụng làm lương thực). Một khoản tiền lớn hơn nhiều so với giá trị của đám lúa hỏng ấy được Công ty giải ngân nhanh chóng. “Người ta có trách nhiệm. Người ta cho đền bù luôn. Người ta còn hứa nếu vụ sau bị làm sao thì người ta bồi thường, chứ người ta không bỏ”. Nhưng chính thiện chí của công ty khiến người dân thêm lo ngại. Họ nghi ngờ nước thải có vấn đề, có chất độc. Và khu vực này, có thể đang hứng chịu một loại chất độc gì đó, mà chỉ các cơ quan chuyên môn mới có thể kết luận chính xác được.
Không phải chỉ đến khi tận mắt chứng kiến đám lúa cháy vàng kỳ dị người dân thôn Hợp Thành mới sợ. Nỗi bất an về môi trường sống bị đầu độc đã đeo đẳng họ suốt 10 năm nay, kể từ khi Công ty CNC Hòa Bình chính thức đặt nhà máy xử lý rác tại xóm núi xa xôi này. Đây là doanh nghiệp chuyên cung cấp dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại và tái chế phế liệu tại Việt Nam. Bi kịch của người dân Lạc Thủy cũng bắt đầu từ đó.
Hằng đêm, những họng khói đen xì, kèm theo mùi hôi thối đầu độc không gian sống của người dân nơi đây. Nhà máy xử lý rác nằm sát chân núi, cứ tối đến gió quẩn mùi khét, hôi thối tấn công người dân cả đêm. “Chúng tôi vẫn thường nói là cứt lợn ở nhà còn dễ ngửi hơn cái mùi này. Hôi, khét, khắm, cứ chiều chiều, tối đến lại như vậy”, ông Nguyễn Văn Minh (58 tuổi) người dân sống cách nhà máy khoảng 700m cho biết.
Lúa chết cháy thì được đền bù luôn, vì hậu quả nhìn thấy ngay. Nhưng ô nhiễm không khí kéo dài hàng chục năm nay thì người dân trong bán kính khoảng 10 km nơi đây phải chịu, vì không biết chứng minh thế nào. Nỗi bất an tăng lên khi người dân thường xuyên chứng kiến những điều bất thường: Cá chết nổi trắng suối, nước suối đen xì sau mỗi trận mưa, dê uống nước suối đầu nguồn bị chết, trâu bò trong vùng sinh sản kém đi. Những người dân như bà Th không tiếc lúa. Họ sợ thứ hóa chất khiến lúa chết bất thường kia ngấm xuống đất, xuống nguồn nước ngầm họ đang sử dụng làm nước sinh hoạt và phát tán đi xa theo dòng nước.
Bí mật trong hang núi
Đầu tháng 1/2026, rãnh thoát nước nằm ngay cạnh hang nước phía sau nhà máy bỗng dưng đổi màu đen kịt. Người dân thôn Hợp Thành cho biết: Phía sau nhà máy có những cái hang động karst (hay còn gọi là hang động các-xtơ) ăn sâu vào lòng núi. Đây là những không gian trống ngầm tự nhiên trong lòng đất, được hình thành do quá trình nước mưa hoặc nước ngầm ăn mòn và hòa tan các loại đá dễ hòa tan, chủ yếu là đá vôi. Bao nhiêu nước đổ vào đây cũng chỉ đọng lại trong thời gian ngắn. Bằng một số phương tiện đặc chủng, chúng tôi đã có những hình ảnh được một số nguồn tin phản ánh: Nước cửa hang nằm phía sau nhà máy nhiều lúc trở nên đen kịt trước khi kịp rút đi.
Cũng trong những ngày mưa tháng 8, tháng 9 vừa qua, dọc theo mương thoát nước mưa, có nhiều dòng nước mang màu sắc kỳ lạ xuất hiện, chảy thành dòng hòa vào nước mưa trong mương. Cứ cách vài mét, lại xuất hiện những dòng nước “lạ” màu vàng, đen chảy từ phía hang nước hòa vào mương thoát. Nếu chỉ có nước mưa, không bao giờ có kiểu pha màu kỳ lạ thế. Điều này phù hợp với một số thông tin cho rằng, ngay từ khi xây dựng, công ty xử lý rác thải này đã đặt những đường ống nước xả thẳng vào hang đá ở dãy núi phía sau. Rồi khi trời mưa, người ta xả cả nước thải hòa vào rãnh nước chảy xuống khu dân cư Hợp Thành. Hiện tượng lúa chết cũng có nguyên nhân như vậy.
Anh Nguyễn Văn T (39 tuổi), người dân thôn Hợp Thành sống ở ngay đầu suối Đồi Hoa cho biết thêm: Nhà máy xử lý rác đặt trong thung núi có cống dẫn mép đập tràn, chạy song song với mương nước. Có lần người dân bắt quả tang công ty xả nước thải thẳng ra mương, sau đó công ty lại cho bơm nước từ đập tràn xuống rửa, hòa loãng chảy theo suối. “Trời mưa thì công ty xả nước thải ra. Suối ngay sát nhà, xả ra đây là bọn em biết”, anh T thuộc luôn lịch xả thải của công ty. Cây trồng chung quanh khu vực này hầu như bị ảnh hưởng nặng. Nhặt một hòn sỏi ở suối gần nhà, nơi nước thải từ nhà máy xả ra thường xuyên, anh Đ. K. T (40 tuổi, thôn Hợp Thành) không giấu nổi vẻ kinh hoàng: Sỏi suối thường phải có rêu. Nhưng nhìn sỏi ở đây xem, trắng bong như sứ. Chỉ có a-xít thì mới có sức tẩy rửa mạnh như vậy!
Cứ trời mưa, nước thải của nhà máy sẽ được “pha” từ đường ống chui vào hang rồi xả ngược ra mương thoát nước chảy xuống phía dưới làng, nơi Đ.K.T và anh N.V. T sinh sống. Nếu không mưa, nước sẽ được xả thẳng vào hang. Hệ thống hang các-xtơ sau nhà máy mang chức năng một bể chứa nước thải trước khi thẩm thấu vào hệ thống chi chít hang động, vốn là đặc trưng của vùng núi non trải dài từ khu vực Chùa Hương tới tận vùng Tràng An, Bái Đính (tỉnh Ninh Bình). Một số người dân thôn Hợp Thành, trong đó có anh T, từng lội vào trong hang động mô tả: “Vào trong hang, hóa chất ngập đến đùi, mọi người bảo nhau nguy hiểm lắm. Có nhiều loại bột, nhiều nhất là bột trung hòa, bột vôi, có cả loại bột nhiều màu, xanh đỏ tím vàng hồng”.
Điều kỳ lạ hơn, sau nhiều ngày tập trung ghi hình những dòng nước đổi màu liên tục ở hang nước và con mương bê-tông phía sau nhà máy, thì sau khi phóng viên gửi giấy tờ để liên hệ làm việc với Công ty CNC Hòa Bình, cái khu vực hang nước bỗng dưng được... lợp mái tôn. Có lẽ, công ty cũng đã phát hiện ra rằng cứ trời mưa thì dòng nước có màu sắc kỳ lạ lại theo mương chảy xuống cánh đồng làm chết hoa màu, chết cá... Che “trời” lại chắc không chắn được nước mưa đổ xuống. Nhưng chắc chắn sẽ ngăn được những ánh mắt tò mò, những phương tiện ghi hình từ trên cao soi xuống...
Biên bản “nay lập xong, mai lại thế”
Cách đây chừng hơn tháng, đêm 30/8/2026, không chịu nổi mùi hôi thối bốc lên từ phía nhà máy, nhiều hộ dân thôn Hợp Thành kéo đến cổng nhà máy, gọi công an xã, chính quyền và đại diện nhà máy ra chứng kiến và xử lý vấn đề. Một biên bản làm việc đã được ký ngay trong đêm ấy, với sự chứng kiến của người dân, đại diện công an xã, trưởng thôn, chính quyền địa phương và đại diện nhà máy. Theo đó, tổ an ninh cơ sở đã yêu cầu công ty có những biện pháp khắc phục, chấm dứt tình trạng gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến đời sống người dân. Trường hợp công ty cố tình vi phạm, đề nghị các cơ quan chức năng có thẩm quyền xử lý theo quy định pháp luật.
Có mặt tại buổi làm việc, ông Trần Văn Hòa, Phó Giám đốc Công ty CNC Hòa Bình lý giải nguyên nhân gây mùi hôi thối là do “công nhân thực hiện phun men khử mùi đi ăn cơm, không kịp thời phun men vi sinh và xử lý”. Đồng thời, phía nhà máy cam kết sẽ có biện pháp khắc phục, không để tình trạng ô nhiễm xảy ra trên địa bàn. Lời giải thích qua quýt cho xong chuyện kia tất nhiên không thuyết phục được người dân. “Chắc gần 10 năm nay, công nhân nhà máy đều đi ăn cơm”, một người dân chua chát.
Thêm nữa, lời hứa suông ấy cũng chỉ được thực hiện vỏn vẹn trong… một ngày. Theo ông Nguyễn Văn Minh (65 tuổi), gia đình sống cách nhà máy khoảng 700m, một trong những người dân ký vào biên bản được lập trong đêm 30/8, ngay tối hôm sau, mùi hôi thối lại tiếp tục tra tấn khu dân cư. “10 năm qua, người dân nhiều lần đề nghị với cơ quan chính quyền địa phương rồi, nhưng tình trạng không giảm tí nào”, ông Minh cho biết.
(Còn nữa)
