(Tiếp theo và hết)
Tìm hiểu dữ liệu thu thập được, chúng tôi nhận thấy có nhiều điểm bất hợp lý, đặc biệt có sự vênh lệch rất lớn trong việc kê khai khối lượng rác thải nguy hại giữa chủ nguồn thải và các công ty tiếp nhận (trong đó có Công ty CNC Hòa Bình). Theo dõi đường đi của rác thải nguy hại, có thể thấy rằng, chỉ có một phần được đưa vào hồ sơ. Một phần khác, lớn hơn, có khả năng đã bị xả ra môi trường.
Nhà máy bảo không, Công ty nói có (?!)
Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định, chất thải nguy hại (CTNH) là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây nhiễm độc hoặc có đặc tính nguy hại khác đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người và môi trường. Luật cũng quy định rõ việc vận chuyển và xử lý CTNH phải do các đơn vị chuyên trách có giấy phép môi trường thực hiện bằng phương tiện chuyên dụng. Cơ sở xử lý được trả phí để tiếp nhận và xử lý khối lượng chất thải này. Thực tế, quá trình xử lý CTNH có thể tạo ra nhiều nguyên vật liệu có giá trị (như tách vàng trong đồ điện tử), nên nhiều loại CTNH được cơ sở xử lý sử dụng như một loại tài nguyên. Thị trường buôn bán CTNH được hình thành, phát triển nhanh chóng, trở nên sôi động ở tầm quốc gia và quốc tế.
CTNH chủ yếu sinh ra từ quá trình sản xuất hóa chất, luyện kim, gia công cơ khí (dầu thải, xỉ hàn chứa kim loại nặng, dung môi hữu cơ), sản xuất đồ điện tử, dệt nhuộm, pin và ắc-quy. Những lĩnh vực mà doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm ưu thế. Đại diện một doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực dệt nhuộm cho biết, việc lựa chọn cơ sở xử lý rác thải rất quan trọng với doanh nghiệp, được xem là một trong những yếu tố tạo lợi thế cạnh tranh và giữ chân đối tác, khách hàng quốc tế. Hằng năm, các doanh nghiệp buộc phải cung cấp báo cáo độc lập về mảng xử lý CTNH cho đối tác. Tuy nhiên, việc kiểm tra và giám sát việc xử lý chất thải chỉ dựa trên số liệu do bên xử lý cung cấp. Nghĩa là, với doanh nghiệp, đưa chất thải rời khỏi nhà máy, vào sổ, là xong.
Cơ sở xử lý CTNH, bất kể sở hữu công nghệ tiên tiến thế nào, luôn có nhiều hơn một cách để tối ưu lợi nhuận, tiết kiệm chi phí. Nhìn trên giấy tờ, có thể nói rằng Công ty CNC Hòa Bình có một hồ sơ năng lực đẹp. Công ty luôn khẳng định mình là khách hàng của các tập đoàn lớn, đồng thời là đối tác của các DN FDI toàn miền bắc.
Thử lấy một mẫu ngẫu nhiên trong báo cáo môi trường của Công ty CNC để kiểm tra tính chính xác của số liệu, chúng tôi chọn đến Công ty TNHH Dệt Pacific Crystal (Lai Vu, Hải Phòng - sau đây tạm gọi là Nhà máy Dệt). Đây là doanh nghiệp 100% vốn FDI hoạt động trong ngành nghề dệt nhuộm, may mặc quy mô lớn với khoảng 6.500 công nhân.
Theo báo cáo của Công ty CNC, năm 2025, công ty tiếp nhận xử lý 2.157.010 kg rác thải nguy hại từ Nhà máy Dệt. Tuy nhiên, khi xác minh, đại diện Nhà máy Dệt cho biết chỉ xử lý rác thải nguy hại qua hai công ty gồm: Công ty CP Công nghệ cao Môi trường Bình Nguyên và Công ty CP Xi-măng Vicem Bút Sơn (Vicem Bút Sơn, Ninh Bình). Hoàn toàn không có tên Công ty CNC trong danh sách đơn vị xử lý CTNH cho Nhà máy Dệt. Đến đây, có thể đặt một dấu hỏi lớn về báo cáo của Công ty CNC hoặc của công ty dệt may. Việc móc một cái tên doanh nghiệp FDI thật, với khối lượng không nhỏ CTNH ảo, đủ khiến người ta băn khoăn về tính xác thực của các doanh nghiệp trong danh sách 300 khách hàng của Công ty CNC.
Lần theo đường đi của rác thải nguy hại của Nhà máy Dệt, chúng tôi có được con số từ báo cáo của Vicem Bút Sơn đã nhận của Nhà máy Dệt năm 2025 là 635.750 kg. Đại diện Nhà máy Dệt, khi làm việc với chúng tôi, có nhắc tới cái tên Vicem Bút Sơn trong danh sách đối tác xử lý CTNH, trong khi báo cáo môi trường của Nhà máy Dệt không hề thể hiện điều này. Năm 2025, Vicem Bút Sơn nhận 5.543.040 kg CTNH từ Công ty CNC, đồng thời chuyển lại cho Công ty CNC 11.840 kg CTNH. Con số vênh lệch và sự không thống nhất trong báo cáo của chủ nguồn thải và các cơ sở xử lý CTNH cho thấy nguy cơ: Một khối lượng lớn CTNH được chuyển khỏi Nhà máy Dệt, đi lòng vòng qua các khâu trung gian, luân chuyển giữa các cơ sở xử lý chất thải, ở lại đâu đó bên ngoài tất cả các loại công nghệ.
Những con số nhảy múa
Tiếp tục đối chiếu báo cáo giữa chủ nguồn thải và công ty xử lý, chúng tôi nhận thấy có sự sai lệch khối lượng giao nhận, xử lý CTNH rất lớn.
Công ty CP Đầu tư nước sạch Sông Đà (Viwasupco) tại Phú Thọ, năm 2025 báo cáo chuyển cho Công ty CNC tổng khối lượng 6.435 kg CTNH. Trong khi đó, Công ty CNC báo cáo xử lý cho Sông Đà 9.740 kg CTNH. Chưa kể sự nghi ngờ của nhiều chuyên gia về lượng CTNH phát sinh tại nhà máy nước sạch Sông Đà trong thời gian gần đây.
Tương tự, Công ty CNC nhận từ Công ty TNHH Công nghiệp Jinko Solar Việt Nam (có địa chỉ tại Quảng Ninh) khối lượng CTNH là 19.440 kg. Tuy nhiên, theo báo cáo của Jinko, số lượng đã chuyển giao cho Công ty CNC là 181.480 kg (gấp gần chục lần con số được ghi trong báo cáo của Công ty CNC).
Chưa kể khối lượng 167.850 kg bao bì cứng thải bằng nhựa mà đơn vị này nhận xử lý cùng với 2 công ty khác là Công ty TNHH xử lý môi trường Sao Sáng và Công ty CP Phát triển công nghệ tài nguyên môi trường. Sự chênh lệch rất lớn trong hai bản báo cáo cần được cơ quan chức năng khẩn trương làm rõ.
Đây mới chỉ là số ít trong số 300 công ty chủ nguồn thải mà Công ty CNC báo cáo. Và cũng chỉ là đơn vị ngẫu nhiên mà nhóm PV tiến hành tìm hiểu, xác minh.
Vậy số rác không được Công ty CNC kê khai trong giấy tờ đi đâu? Mang theo thắc mắc này đi gặp một chuyên gia trong ngành môi trường, chúng tôi biết thêm cách mà các cơ sở xử lý rác hay áp dụng để tối ưu lợi nhuận. Theo đó, doanh nghiệp xử lý chất thải khai giảm số lượng CTNH xử lý để trốn tránh chi phí xử lý. Xử lý rác nguy hại tốn nhiều tiền, việc khai giảm khối lượng giúp doanh nghiệp giảm tiền thuế, phí bảo vệ môi trường hoặc bớt chi phí vận hành công nghệ xử lý thật.
Kịch bản khác là doanh nghiệp nhận rác nhưng không xử lý mà đem chôn trộm, đổ trộm hoặc bán lậu cho các đơn vị không có giấy phép để trục lợi. Hoặc doanh nghiệp xử lý vượt quá công suất cho phép: Giấy phép môi trường giới hạn lượng rác tối đa được nhận. Khi nhận quá tải, họ buộc phải khai gian con số. Cũng có trường hợp doanh nghiệp nhận tiền xử lý khối lượng lớn từ doanh nghiệp phát sinh rác, nhưng chỉ xử lý một phần nhỏ và giấu phần còn lại để ăn chặn tiền chênh lệch.
Kịch bản nào cũng dẫn đến kết quả chung: Một khối lượng lớn CTNH bị tuồn ra môi trường. Tiền xử lý đều đặn chảy vào túi doanh nghiệp.
Những con số vênh lệch trong báo cáo càng cao, nguy cơ xảy ra hiểm họa môi trường với cộng đồng càng lớn.
Chức năng của báo chí chỉ là tìm ra những điều bất thường và phản ánh thực tế thông qua các nguồn tin có thể tiếp cận. Bởi vậy, để làm rõ những nghi vấn nêu trên là trách nhiệm của cơ quan quản lý các cấp.
Theo quy định tại Điều 235 Bộ luật Hình sự, hành vi chôn, lấp, đổ, thải trái pháp luật chất thải nguy hại sẽ bị khởi tố hình sự khi đạt các mức khối lượng tối thiểu như sau:
- Vi phạm lần đầu: Khối lượng tối thiểu để khởi tố là từ 1.000 kg đối với chất thải nguy hại có thành phần đặc biệt hoặc chứa chất theo Công ước Stockholm, và từ 3.000 kg đối với các loại chất thải nguy hại khác.
- Đã bị xử phạt hành chính hoặc có tiền án: Mức khối lượng thấp hơn, từ 500 kg đến dưới 1.000 kg đối với chất thải nguy hại đặc biệt và từ 1.500 kg đến dưới 3.000 kg đối với chất thải nguy hại khác. Khung hình phạt cơ bản áp dụng là phạt tiền từ 50 triệu - 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm. Khối lượng lớn hơn sẽ bị áp dụng các khung hình phạt tăng nặng theo quy định.
Cái hẹn của cơ quan chức năng
Sau khi triển khai chính quyền địa phương 2 cấp, nhiệm vụ quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường được giao cho các phòng ban chuyên trách ở cấp xã. Những bức xúc của người dân khu vực thôn Hợp Thành, rõ hơn ai hết là chính quyền cơ sở - UBND xã Lạc Thủy, Phú Thọ.
Chúng tôi đã chờ đợi nhiều tháng trước khi hoàn thành bài báo. Tuy nhiên, sau khi đã gửi công văn giấy tờ, nhận lại chỉ là những lời hứa hẹn. Không chỉ là chính quyền địa phương, ngay cả doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm cũng né tránh (chỉ đến khi kỳ 1 bài báo này được đăng tải, đại diện Công ty CNC Hòa Bình mới tìm gặp nhóm PV).
Khi đã đầy đủ tư liệu, tài liệu chứng minh nghi ngờ, chúng tôi vẫn tiếp tục hẹn làm việc với UBND xã Lạc Thủy. Giấy giới thiệu làm việc từ cơ quan báo Đảng được gửi đi từ ngày 5/8. Ngày 12/8, trước sự im lặng của chính quyền địa phương, chúng tôi tiếp tục liên lạc lại. Liên tiếp những cuộc trao đổi, hẹn gặp, lùi lịch làm việc với các lý do: lãnh đạo đi vắng, bận họp, chưa bố trí được lịch làm việc. Ngày 10/9, chúng tôi nhận được lời hứa xếp lịch làm việc từ văn phòng UBND xã Lạc Thủy, nhưng từ đó tới nay vẫn chưa có buổi làm việc nào diễn ra. Trong khi đó, những thứ “gia vị” kinh hãi hằng đêm vẫn thoát ra từ nhà máy xử lý rác nằm phía Đập suối Đồng Quèn.
Chỉ có những “khổ chủ” của vùng đất này là luôn sẵn sàng cung cấp thông tin, nhưng cũng kèm theo lời oán trách: Bao nhiêu nhà báo tới đây, cả các đoàn liên ngành nữa. Nhưng tất cả mọi việc chả có gì thay đổi! Dù rằng sự thật đôi khi lại ở ngay gần, rõ ràng, đơn giản. Bởi theo quy trình, chỉ cần sự vào cuộc với quy mô liên tỉnh, liên ngành để xác minh những bất thường trong báo cáo và hoạt động của Công ty CNC. Sau đó có lẽ mọi việc sẽ được xử lý đúng pháp luật, đúng người, đúng việc và đúng trách nhiệm.
Nhiều dấu hiệu vi phạm ở một nhà máy xử lý rác công nghệ cao (kỳ 2)
Nhiều dấu hiệu vi phạm ở một nhà máy xử lý rác công nghệ cao (kỳ 1)
