Một buổi sáng, Thượng tá Vũ Văn Thọ, Đội trưởng Đội K72 (Bộ Chỉ huy quân sự TP Đồng Nai), nhận được tin báo, người dân trong quá trình đi trồng cao su đã phát hiện một khẩu súng AK hoen gỉ tại địa bàn xã Minh Đức.
Chỉ trước đó vài ngày, cũng từ một khẩu súng AK hoen gỉ khác, Đội K72 đã tìm thấy rất nhiều di vật như mũ, dép, bình tông… cùng một ngôi mộ tập thể trong đó có 4 hài cốt. Vị trí tìm thấy khẩu súng thứ 2 này cách vị trí đầu tiên khoảng 200m.
Một cuộc tìm kiếm quy mô lớn mở ra…
Hiện ra từ lòng đất
Chúng tôi theo chân Đội tìm kiếm K72 lập tức có mặt tại lô cao su 97, thuộc quản lý Công ty cao su Bình Long. Khẩu súng vẫn còn mấy viên đạn nằm kẹt trong ổ. Mọi người bắt đầu tìm kiếm chung quanh. Kỳ lạ thay, bãi đất mới hôm qua người dân đi lại trồng cao su, tra lúa rẫy mà chẳng ai phát hiện ra gì, hôm nay lại thấy rất nhiều tăng dã chiến - loại bạt nylon được phát cho bộ đội khi hành quân. Tấm tăng có thể làm mái che mưa, và cũng để đồng đội dùng gói lại các hài cốt khi đồng đội hy sinh. Ông Trương Văn Phúc, Đội phó Đội Bình Minh, đơn vị quản lý lô cao su này cho hay đã nhiều năm làm việc tại đây, đây là lần đầu ông bắt gặp những di vật như thế này.
Những mảnh tăng cũ rải rác khắp khu vực tìm thấy khẩu súng. Trung tá Nguyễn Văn Long, Đội phó Đội K72, nhận định, khả năng rất cao đó là tăng dùng để bó các hài cốt: “Cái này gọi là tăng bó, nếu chỉ dùng làm bạt che thì mảnh tăng phẳng, còn ở đây các mảnh đều có nếp gấp, giống như đã được bó và dùng dây buộc lại”. Những mảnh tăng nhiều bất ngờ khiến tất cả không gian như ngưng thở. Trung tá Long chỉ cho chúng tôi xem những rễ cây len lỏi giữa nếp gấp các mảnh tăng. Có thể chúng đã nằm dưới đất nhiều năm, rễ cây cao su ăn vào đến một ngày, rễ cây kéo các mảnh vụn lên mặt đất. Khu vực lại vừa mới được cày đất, những cây cao su non xen kẽ lúa rẫy mới trồng độ chục ngày.
Lực lượng tìm kiếm bắt đầu tiến hành đào thăm dò trên các vị trí phát hiện di vật. Máy xúc hoạt động thận trọng. Máy cứ đào được một lớp, thấy dấu hiệu đất đổi màu, Trung tá Long ra hiệu dừng lại, những người lính lại trực tiếp dùng tay gạt lớp đất. Cẩn thận, tỉ mỉ. Mỗi một nhát cuốc hay một gàu xúc lên, mọi người đều căng mắt nhìn. Anh Long bảo, nếu dùng máy xúc quá tay, có thể làm ảnh hưởng đến các hài cốt liệt sĩ (HCLS), nên họ sẽ phải đào tay, để quan sát được chính xác. Phía bên cạnh, các tốp chia nhau ra kiếm tìm phạm vi 1 km, cứ 3m có một người chăm chú lật tìm giữa luống cao su non.
Giữa các lớp đất, một vài dấu hiệu dần lộ ra. Một số mảnh vụn trắng lộ ra, mà anh Long nói theo kinh nghiệm, có thể đó sẽ là mảnh xương cốt. Những mảnh tăng tìm thấy ngày một nhiều. Anh Long chỉ một vị trí, nơi một mảnh tăng ở một góc hơi lõm xuống, bảo có thể đó là dấu hiệu phía dưới có gì đó. Họ bắt đầu đào sâu hơn. Bằng tay. Mồ hôi chảy thành dòng trên gương mặt mỗi người lính. Một vài viên đạn pháo, một quả lựu đạn, một quyển sổ hay cái ví đã mục nát có dòng chữ “Nhật ký”. Tới lúc thấy một chiếc mũ, ai đó thở hắt lên. Họ đã tìm đúng!
Qua một ngày, vị trí phỏng đoán là một hầm pháo 27 ly đã được mở ra đầy đủ. Ở đó, năm xưa đã từng có 2 người lính nằm lại. Họ được đồng đội gói trong chiếc võng.
Trước đó vài ngày, một người dân trong quá trình đi đào phế liệu cũng phát hiện một khẩu AK cũ. Từ vị trí đó, Đội K72 đào được một bình tông bằng nhôm, một cây bút và một cái răng. Tiếp tục tìm kiếm, lực lượng kiểm tra đã xác định một ngôi mộ tập thể có bốn bộ hài cốt và nhiều di vật khác. Thậm chí qua hơn nửa thế kỷ, có một cây bút máy Hồng Hà màu đen vẫn còn nguyên vẹn. Lau qua lớp đất, trên bút vẫn hiện rõ nét khắc đôi chim bồ câu và dòng chữ “Tiến Quy”. Thượng tá Vũ Văn Thọ bảo rằng, dù hai vị trí mộ chỉ cách nhau độ 200m nhưng nếu cứ tuần tự đào thăm dò từng mét đất thì cũng sẽ mất rất nhiều thời gian, thậm chí vài năm mới tới vị trí thứ hai. Nhưng dường như có một phép màu, cây súng thứ hai cũng rất nhiều di vật báo hiệu đã được nhìn thấy chỉ một ngày sau khi ngôi mộ đầu tiên được tìm thấy, mở đầu cho một cuộc khai quật quy mô lớn hơn.
Cuộc tìm kiếm tiếp tục được mở rộng. Lực lượng Đội K72 tăng cường lên 65 người, 6 máy xúc hoạt động liên tục trên khu đất vài trăm ha. Ở một vị trí sát đường, nơi nhân chứng kể rằng, đã từng thấy vài chục liệt sĩ được đưa về, một lần nữa Đội K72 tìm thấy vài mảnh tăng. Các hố đào ngày một nhiều. Chỉ trong một ngày, rất nhiều HCLS lần lượt được tìm thấy.
ĐẠI TƯỚNG PHAN VĂN GIANG DỰ LỄ TRIỂN KHAI TÌM KIẾM, QUY TẬP HCLS TẠI KHU VỰC XÃ MINH ĐỨC, THÀNH PHỐ ĐỒNG NAI
Ngày 25/7, Ban Chỉ đạo Quân khu 7 và Ban Chỉ đạo TP Đồng Nai về tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính HCLS tổ chức Lễ triển khai tìm kiếm, quy tập HCLS tại khu vực xã Minh Đức, TP Đồng Nai. Dự lễ có nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết; Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Quốc phòng; Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam.
Các Ủy viên Trung ương Đảng: Trung tướng Lê Xuân Thế, Tư lệnh Quân khu 7; ông Vũ Hồng Văn, Bí thư Thành ủy Đồng Nai; bà Tôn Ngọc Hạnh, Chủ tịch HĐND thành phố Đồng Nai; đại diện lãnh đạo bộ, ban, ngành Trung ương; lãnh đạo Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Đồng Nai, các nhà khoa học, nhân chứng lịch sử, thân nhân gia đình liệt sĩ cùng dự.
Sáng ngày 14/7, từ tin báo của người dân về khẩu súng AK, Đội K72 đã khoanh vùng tìm kiếm và phát hiện một mộ tập thể (trong đó có bốn hài cốt bộ đội và nhiều di vật khác). Ngày 15/7, Ban Chỉ đạo thành phố phối hợp Ban Chỉ đạo Quân khu 7 kiểm tra, khảo sát tại khu vực này, triển khai mở rộng thăm dò, tìm kiếm, đồng thời báo cáo Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng để xin ý kiến chỉ đạo. Sau khi khảo sát, Ban Chỉ đạo Quân khu và Ban Chỉ đạo thành phố huy động lực lượng phương tiện và trang thiết bị tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm tại khu vực xã Minh Đức. Sau năm ngày triển khai, bước đầu phát hiện 22 hài cốt cùng nhiều di vật.
Chiến trường từ bức tường thép
Đại tá Võ Thành Danh, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đồng Nai nhận định, nếu như Xuân Lộc là cảnh cửa thép thì Quốc lộ 13 là bức tường thép trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Quốc lộ 13 là con đường bộ duy nhất nối liền Trung tâm chỉ huy quân sự Sài Gòn (cũ) qua Bình Dương, Bình Long lên đến biên giới Campuchia. Ngã ba Xa Cát nằm ở vị trí yết hầu, là cửa ngõ án ngữ lối vào phía nam của thị xã An Lộc. Và địa bàn Minh Đức là địa điểm lý tưởng để chúng ta thiết lập hệ thống chốt chặn liên hoàn, nhằm ngăn chặn tuyến vận tải cơ giới của địch, biến Quốc lộ 13 thành “tử lộ” của Việt Nam Cộng hòa.
Giai đoạn trước năm 1972, tại Minh Đức, chúng ta đã xây dựng một hệ thống các công sự, hầm hào trong các rừng cao su, để thuận tiện đánh ra ngã ba Xa Cát. Sự kết hợp giữa bộ đội chủ lực (Sư đoàn 7, Sư đoàn 9) đóng tại vùng trung tuyến Minh Đức với lực lượng du kích địa phương đã tạo ra thế trận cài răng lược cực kỳ phức tạp. Từ năm 1968 đến 1975, nơi đây từng diễn ra nhiều trận đánh ác liệt, như trận Núi Gió và Điểm cao 169 (tháng 4/1972) của Trung đoàn 1 (Sư đoàn 5), Trung đoàn 14 (Sư đoàn 7), Tiểu đoàn 368 và bộ đội địa phương. Năm 1972, quân và dân ta đã chiến đấu kiên cường suốt 150 ngày đêm trên chốt chặn Tàu Ô - Xóm Ruộng trong Chiến dịch Nguyễn Huệ với gần 800 trận đánh lớn nhỏ. 15 km Quốc lộ 13 đã hứng chịu 35 nghìn quả đạn pháo, 40 nghìn tấn bom đạn. Riêng trận Tàu Ô - Xóm Ruộng đã có hơn 1.000 cán bộ, chiến sĩ đã ngã xuống, hơn 5.000 người dân thường bị sát hại và ảnh hưởng nặng nề bởi bom đạn.
Tháng 11/1969, liên quân Mỹ và Quân lực Việt Nam Cộng hòa phối hợp tiến hành Chiến dịch Tìm kiếm và phong toản Minh Đức, nhằm triệt phá hệ thống căn cứ ẩn nấp, chặn tuyến hành lang di chuyển của Quân Giải phóng cũng như chia cắt sự liên kết giữa Quân Giải phóng với lực lượng quân đội địa phương. Chúng sử dụng pháo binh, không quân cùng nhiều xe tăng tấn công. Cuộc đụng độ tại điểm cao 74 đã diễn ra vô cùng khốc liệt, nhiều cán bộ, chiến sĩ Quân Giải phóng hy sinh và được an táng ngay trong rừng cao su.
Trước ngày 1/7/2026, khu vực xã Minh Đức mới quy tập được 55 HCLS. Thời điểm hiện tại, sau năm ngày tìm kiếm, Đội K72 bước đầu bước đầu đã phát hiện 22 bộ hài cốt cùng nhiều di vật của chiến sĩ Quân Giải phóng.
Còn bao nhiêu HCLS còn nằm giữa những cánh rừng cao su kia? Chúng ta cũng chưa có một thống kê nào chính xác. “Cần một nghiên cứu về việc đó”, Đại tá Danh nhấn mạnh. Nhưng trước khi chờ một cuộc hội thảo, hoặc một con số báo cáo nào đó, những cuộc tìm kiếm vẫn đang tăng tốc. Những người lính năm xưa cống hiến cả cuộc đời mình vì sự nghiệp thống nhất đất nước, lần lượt được đưa về sau nhiều năm nằm dưới những gốc cây cao su.
"Mỗi lần "gặp" các chú, các bác, chúng tôi đều rất vui mừng. Anh em đều nâng niu cẩn thận từng di vật", vẫn đang trong chuỗi ngày căng mình trên những lớp đất đỏ quạch, Trung tá Nguyễn Văn Long tâm sự.
(Còn nữa)
