Khan hiếm nguồn lực trẻ
Nhiều nhà hát, đơn vị nghệ thuật sân khấu sau khi tham dự các cuộc thi tài năng Tài năng diễn viên Chèo, Tài năng diễn viên Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc 2023, Tài năng diễn viên Kịch nói toàn quốc 2023, Tài năng Múa toàn quốc 2023 và Tài năng Múa rối toàn quốc 2022 đều bày tỏ những trăn trở về sự thiếu hụt lực lượng kế cận, bởi ngay từ "đầu vào" đã không có người dự tuyển. Đó là lý do khiến các cuộc thi tài năng rơi vào tình trạng "già hóa".
Nghệ sĩ Nhân dân Hàn Hải, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Thanh Hóa, chia sẻ: "Hiện cái khó của Nhà hát cũng như các đơn vị nghệ thuật sân khấu truyền thống là tình trạng thiếu trầm trọng diễn viên trẻ, chưa nói đến diễn viên tài năng. Cơ hội làm việc ở các ngành nghề khác rất rộng mở, như Thanh Hóa có nhiều khu công nghiệp, lao động đơn thuần cũng có thể nhận mức lương 6 triệu đồng/tháng, so sánh với thu nhập của một diễn viên chỉ hơn ba triệu đồng/tháng, cũng dễ hiểu vì sao nghệ thuật truyền thống không có sức hút với người trẻ!". Hiện nay, lãnh đạo Nhà hát cũng đang rất đau đầu để "giải bài toán" thiếu nhân lực, khi biên chế giới hạn chỉ có 86 người (cả ba đoàn chèo, tuồng, cải lương gồm nghệ sĩ biểu diễn, nhạc công, nhân viên ánh sáng, âm thanh, hành chính, lái xe...). Tính trung bình mỗi đoàn chỉ còn 20 nghệ sĩ biểu diễn và nhạc công, số nhân lực ít ỏi như vậy khó có thể đáp ứng đủ tiêu chuẩn của một đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp.
Nghệ sĩ Ưu tú Tạ Quang Lẫm, Giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Giang cho biết: "Thay vì tổ chức Cuộc thi tài năng trẻ cho từng loại hình sân khấu truyền thống như trước, năm nay Cuộc thi tài năng sân khấu chèo, tuồng, dân ca kịch đã bỏ đi từ "trẻ" và không khống chế độ tuổi dự thi. Nhà hát Chèo Bắc Giang có hai Nghệ sĩ Ưu tú và bốn diễn viên trẻ tham gia. Chúng tôi đang còn bảy chỉ tiêu biên chế nhưng lại không có người để tuyển".
Theo thống kê của Cục Nghệ thuật biểu diễn, năm 2022, số diễn viên trong độ tuổi 20-25 ở các đơn vị sân khấu cả nước chỉ chiếm tỷ lệ 5,6%, từ 25-30 tuổi cũng chỉ chiếm 42,3%. Ở Nhà hát Tuồng Việt Nam, phần lớn diễn viên đều đã ngoài 40, 50 tuổi. Trong khi đó, Nhà hát Cải lương Việt Nam có khoảng hơn 30 diễn viên được coi là trẻ thì lượng đào, kép chỉ chiếm khoảng 20%. Bất cập dễ nhận thấy là nhiều diễn viên đã hết tuổi làm nghề nhưng chưa đến tuổi về hưu. Cho nên, xét về chỉ tiêu, các đơn vị cơ bản vẫn đủ người, song thực tế thì khan hiếm đến mức báo động nguồn nhân lực sung sức.
Thiếu những thủ lĩnh dám nghĩ, dám làm
Giám đốc Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh Trần Ngọc Tuấn nhận định: "Để giải quyết được bài toán nguồn lực diễn viên kịch hát dân tộc phải nhìn ở nhiều góc độ, nhưng có lẽ vấn đề cốt yếu nhất đang nằm ở chỗ: Thiếu vắng những thủ lĩnh dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Thực tế cho thấy, sự quan tâm của địa phương cũng như sự quyết đoán của những nhà cầm quân sẽ mang lại sự phát triển bền vững cho đơn vị". Đáng buồn là hiện nay một số địa phương đã không thật sự quan tâm tới việc bảo tồn và phát triển các loại hình nghệ thuật truyền thống, nên không có chính sách hay cơ chế đặc thù để đãi ngộ, thu hút lực lượng diễn viên trẻ. Rất nhiều đơn vị chỉ trông ngóng vào những cuộc thi hay liên hoan để "xin" kinh phí, không đi thi đồng nghĩa sẽ không có tiền để dàn dựng chương trình mới. Không được dựng vở mới, không thường xuyên đỏ đèn, tất cả chỉ trông chờ vào ngân sách eo hẹp, nhiều lãnh đạo các đơn vị nghệ thuật đang trong tình trạng thụ động chấp nhận lực lượng nghệ sĩ của mình ngày một teo tóp, già nua...
Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam nhận định: "Thầy già, con hát trẻ" vốn là đặc thù của nghệ thuật truyền thống nói chung. Nhưng hiện nay sân khấu Việt Nam đang đối diện với chuyện "tre già" nhưng "măng chưa mọc" và chỉ mươi năm nữa sẽ có nguy cơ đứt nguồn. Thời gian qua có quá nhiều chính sách thay đổi từ đào tạo tới biên chế, sáp nhập tại các đơn vị nghệ thuật địa phương khiến cho nhiều tài năng sau khi ra trường, định biên của nhà hát không tăng, hợp đồng cũng không được ký; chưa kể, nếu có được ký hợp đồng thì nhà hát cũng không đủ sức để chi trả lương cho các em. Từ đó, nhiều nhà hát buộc phải chấp nhận mất đi thế hệ kế cận đầy nhiệt huyết và tài năng. Muốn văn hóa phát triển thì phải có con người". Bà cho rằng, ngành sân khấu rất cần đến sự quan tâm, đầu tư hơn nữa và có các cơ chế phù hợp đặc thù của nghệ thuật biểu diễn sân khấu, bảo đảm đời sống, giảm bớt khó khăn cho nghệ sĩ. Sân khấu truyền thống càng bị đẩy vào thế khó, người làm sân khấu càng phải dẹp bỏ tư tưởng than vãn, mà bắt tay vào thực hiện ngay những việc cần thiết, vận dụng nhiều sáng tạo độc đáo để đưa sân khấu trở lại với khán giả, trong đó có số đông khán giả trẻ. Với cách làm mới trong đề án tiếp cận khán giả trẻ, các chương trình "Sân khấu học đường" cần được đầu tư, chăm chút đúng với tiêu chí của từng vùng, miền, đồng thời các đơn vị nghệ thuật sẽ dàn dựng tác phẩm đúng chuẩn dành cho khán giả trẻ, hướng đi này sẽ giúp nghệ thuật sân khấu tăng cường phát triển nguồn lực khán giả trẻ, bởi đây chính là tương lai của mỗi loại hình nghệ thuật sân khấu.
Quyền Cục trưởng Nghệ thuật biểu diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Trần Ly Ly khẳng định: "Bài toán khó và nan giải hiện nay của nhiều nhà hát, đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp đó chính là thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, những nghệ sĩ tài năng đảm đương những vai diễn chính để tạo nên hồn cốt cho các chương trình, vở diễn. Để giải quyết được bài toán tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành nghệ thuật biểu diễn phải nhìn ở nhiều góc độ, nhưng có lẽ vấn đề cốt yếu nhất đang nằm ở chỗ: Thiếu vắng những thủ lĩnh dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Thực tế cho thấy, sự quan tâm của địa phương cũng như sự quyết đoán của những vị "cầm quân" sẽ mang lại sự phát triển bền vững cho đơn vị".
Rõ ràng, để thu hút được tài năng cho nghệ thuật biểu diễn, nhất là các loại hình nghệ thuật truyền thống, phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, giải pháp căn bản là các nhà quản lý phải hoạch định được những chính sách mà ở đó những người trẻ có tài nhìn thấy được tương lai của họ, để yên tâm dành trọn tình yêu, tâm huyết cho nghệ thuật.
Năm cuộc thi tài năng đã giới thiệu nhiều gương mặt nghệ sĩ mới có tài, nhưng, để duy trì niềm đam mê, nhiệt huyết với nghề, ngoài sự nỗ lực của nghệ sĩ, các thế hệ đi trước truyền lửa, nếu không sớm có các cơ chế, chính sách thiết thực, cụ thể, sẽ rất khó để níu giữ họ ở lại với nghệ thuật, chưa nói đến những mong muốn, kỳ vọng phát triển tài năng lên tầm mức cao hơn.
Trưởng ban chỉ đạo các cuộc thi, Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông cho biết, thời gian tới, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ đề nghị cơ quan, đơn vị chức năng phụ trách các đơn vị nghệ thuật tiếp tục quan tâm, bồi dưỡng, đào tạo những nghệ sĩ, diễn viên trẻ tài năng làm lực lượng kế cận. Cục Nghệ thuật biểu diễn sẽ tiếp tục nghiên cứu, tham mưu cơ chế, chính sách cải thiện chế độ đãi ngộ đối với nghệ sĩ, diễn viên trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật nói chung và các nghệ sĩ, diễn viên của các loại hình nghệ thuật biểu diễn nói riêng... Đề nghị Sở Văn hóa và Thể thao các tỉnh, thành phố, các đơn vị nghệ thuật, các nhà hát tiếp tục chú trọng và tăng cường cơ chế đầu tư thích hợp, nhằm thu hút, tìm kiếm và đào tạo nghệ sĩ trẻ phù hợp với chuyên môn, lĩnh vực của đơn vị. Cùng với đó, giới thiệu các gương mặt tài năng cho chương trình đào tạo ở nước ngoài của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để tạo nguồn diễn viên chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu phát triển nghệ thuật nước nhà và hội nhập quốc tế...
