Song, cho dù bắt buộc phải chấp nhận thực tế đó, nguy cơ mang tên "các cuộc khủng hoảng nhân đạo" cũng vẫn đã, đang và sẽ luôn là những mũi gai buốt nhói đâm vào lương tri nhân loại.
Tám năm trước, tháng 9/2014, cả thế giới bàng hoàng rơi lệ vì một hình ảnh lan truyền rộng rãi, trên mạng xã hội cũng như trên các phương tiện truyền thông quốc tế. Trên bờ biển gần khu nghỉ dưỡng Bodrum (Thổ Nhĩ Kỳ), một bé trai ba tuổi nằm úp mặt như đang ngủ. Nhưng không phải thế. Em-Aylan Kurdi, đến từ một gia đình Syria vượt Địa Trung Hải chạy trốn chiến tranh-đã vĩnh viễn không còn thức dậy nữa, sau khi chiếc thuyền chở gia đình em bị đắm, và sau khi những con sóng đưa thi thể nhỏ bé ấy vào bờ cát.
Chiếc áo phông đỏ rực mà Aylan Kurdi mặc trở thành một hình ảnh ẩn dụ, một minh chứng điển hình, một lời cảnh báo gay gắt. Về những điều khủng khiếp mà xung đột hay chiến tranh có thể tạo nên cho các thế hệ tương lai, cũng như về những thảm họa nhân đạo mà những phận đời lá rụng bị cuốn vào giông bão sẽ phải chịu đựng. Gia đình Aylan đã không còn nơi trú ngụ, đã phải chịu đựng đói khát, và đã quyết định lên đường tha hương, mong tìm kiếm được một chốn nương thân không phải đối diện với cảnh bom rơi đạn nổ mỗi ngày.
Nhưng rồi, như Abdullah Kurdi-cha của Aylan-nức nở: "Tôi cố gắng níu giữ vợ con mình, nhưng không thể. Họ lần lượt rơi vào lòng biển khơi. Bây giờ, không còn ai đánh thức tôi dậy mỗi sáng nữa rồi…".
Có rất nhiều bi kịch như vậy, và không hoàn toàn như vậy, đã nối nhau diễn ra từ đầu thiên niên kỷ mới, để làm hằn sâu thêm những khái niệm về khủng hoảng nhân đạo. Hiểu một cách đơn giản, "khủng hoảng nhân đạo" (hay "thảm họa nhân đạo") được định nghĩa là "một sự kiện đơn lẻ hoặc một chuỗi các sự kiện đang đe dọa về sức khỏe, an toàn hoặc hạnh phúc của một cộng đồng hoặc một nhóm lớn người" - theo cách định nghĩa phổ quát nhất mà các tổ chức quốc tế sử dụng. Những thảm kịch này có thể không xuất phát từ nguyên nhân xung đột hay chiến tranh, mà cả từ dịch bệnh, thiên tai, biến đổi khí hậu hoặc các trường hợp khẩn cấp phức tạp…. Nhưng tựu trung, chúng luôn gắn liền với sự thiếu hụt trầm trọng những nhu cầu cơ bản nhất dành cho con người. Và thực tế, luôn có một đoạn nối giữa những nguyên nhân ấy với tình cảnh đau lòng mà hiện tại, vẫn có những cộng đồng đơn lẻ trên thế giới đang phải đối diện: Sự sụp đổ của các hệ thống kinh tế - xã hội.
Cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn nhất đang hiện hữu, cho đến trước năm 2022 này, là tại Yemen. Chìm trong xung đột và nội chiến suốt từ năm 2014, mọi nền tảng của quốc gia ấy bị phá hủy. Nền kinh tế gần như đã chết. Mọi hoạt động sản xuất (kể cả sản xuất lương thực) cũng ngưng trệ. Người dân Yemen buộc phải sống lay lắt nhờ những hoạt động viện trợ nhân đạo từ cộng đồng quốc tế.
Theo công bố của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), sau bảy năm chiến tranh, tổng số người thiệt mạng tại Yemen đã vượt quá 337.000 người vì cả nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp. Trong số đó, có gần 60% người chết vì những nguyên nhân gián tiếp như thiếu nước sạch, lương thực và dịch bệnh. Điều đáng sợ nhất là đây: Phần lớn số người chết là trẻ em - vốn dễ bị tổn thương và lâm vào tình trạng suy dinh dưỡng. Báo cáo của UNDP chỉ ra rằng trong năm 2021, cứ chín phút lại có một trẻ em dưới năm tuổi ở Yemen qua đời. Còn lại, hơn 80% trong tổng số 30 triệu người dân ở nước này cần cứu trợ nhân đạo, trong khi nền kinh tế đứng bên bờ vực sụp đổ. Theo UNDP, cuộc chiến tranh tại Yemen đã khiến đà tăng trưởng kinh tế của quốc gia này tụt hậu hơn hai thập niên.
Không ai dám chắc được rằng mình sẽ an toàn trong chiến sự, và cũng không ai muốn phải chứng kiến người thân của mình lâm vào vòng nguy hiểm, khi kẹt giữa những làn đạn. Trong những ngày này, cũng như dư luận toàn thế giới, người dân Việt Nam hướng về các diễn tiến quân sự ở Ukraine, trong một tâm trạng đau đáu bất an.
Chúng ta, dân tộc trải qua nghìn năm chiến trận để giữ nước, cũng là đất nước đã phải vượt qua biết bao khó khăn trong dư âm chiến tranh, hiểu hơn ai hết những cái giá đau thương phải trả, để thông cảm sâu sắc với mọi mất mát của những người dân vô tội, và để chân thành mong mỏi rằng chiến sự sẽ sớm kết thúc, hòa bình sẽ sớm được vãn hồi, các sinh mệnh sẽ không còn bị đe dọa, và mọi viễn cảnh suy thoái hay khủng hoảng nhân đạo sẽ bị đẩy lùi nhờ các hoạt động tái thiết gấp rút.
Ở nơi tiếng súng đang rền vang đó cũng có những người con đất Việt đang bị đe dọa đến sự an toàn, đang bị cuốn đi theo giông bão thời cuộc, với cuộc sống bấp bênh đợi chờ trước mắt. Song, hơn thế, viễn cảnh u ám ấy cũng đang rình rập phủ xuống toàn bộ những người dân trong vùng binh lửa, dù là ở Kiev hay ở Donbass.
Những lời nguyện cầu và những hành động thiết thực cần song hành, để ngăn chặn những sự đổ vỡ và "cấp cứu" những mầm mống khủng hoảng. Một Yemen khác, hay một Aylan Kurdi nữa, là những điều không bao giờ nên lặp lại trong lịch sử loài người.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Lê Thị Thu Hằng:
Việt Nam hết sức quan ngại trước tình hình xung đột vũ trang ở Ukraine. Chúng tôi kêu gọi các bên liên quan kiềm chế, tuân thủ Hiến chương Liên hợp quốc và các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, không sử dụng vũ lực, bảo vệ người dân, tiếp tục đối thoại tìm kiếm giải pháp hoà bình, góp phần bảo đảm hòa bình, an ninh, ổn định, hợp tác ở khu vực và trên toàn thế giới.
Việt Nam rất quan tâm đến tình hình cộng đồng người Việt Nam tại Ukraine, yêu cầu bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cũng như doanh nghiệp Việt Nam tại địa bàn. Các cơ quan đại diện Việt Nam tại địa bàn cùng các cơ quan chức năng trong nước đang phối hợp chặt chẽ, sẵn sàng các phương án bảo hộ công dân.
