Về vùng rốn lũ
Tháng 4-2014, chúng tôi theo chân các thành viên của dự án Nhà Chống lũ về vùng “rốn lũ” thuộc hai huyện Hương Sơn và Vũ Quang (Hà Tĩnh). Vào thời điểm đó, dự án mới được hình thành chưa đầy nửa năm nhưng đã kịp giúp 15 hộ nghèo của xã Sơn Tịnh, huyện Hương Sơn yên tâm trước mùa mưa lũ.
Khảo sát thực địa một số hộ thuộc đối tượng mà dự án hỗ trợ, bất kể nhà xây, nhà gỗ hay nhà tranh đều thấy ngấn nước còn lưu trên tường. Nền nhà ở chỗ cao thì vết nước cao ngang bụng, ngực hoặc vai người lớn, chỗ thấp thì vết nước lũ vượt hẳn đầu người, sát mái nhà...
Nhà Chống lũ khang trang bên cạnh nhà ở của một hộ dân ở xã Sơn Thịnh (huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh). Ảnh trong bài | V.T
Mỗi lần lũ về, các hộ hoặc phải tạm di tản người, đồ đạc, vật nuôi lên vùng cao để tránh hoặc “cố thủ” trên chạn áp mái. Chạn của bà con vùng rốn lũ thường làm bằng gỗ, tre là phổ biến, là nơi cất giữ lương thực, tài sản, thậm chí là nơi sinh hoạt của người, vật nuôi khi lũ về. Không hiếm khi, nước lũ dâng trắng trời, dân mắc kẹt trên chạn lâu ngày đành dỡ mái nhà, khoát áo kêu cứu... Vì vậy, bà con vùng rốn lũ luôn là đối tượng ưu tiên hàng đầu của dự án.
Về cơ bản, nhà chống lũ có kết cấu bền vững, trụ và sàn bằng bê tông, cao xấp xỉ 3m, tầng hai xây tường và lợp ngói, diện tích 28 - 30m2. Tổng trị giá mỗi nhà vào khoảng 40 - 45 triệu đồng, trong đó dự án hỗ trợ 25 triệu đồng. Những nhà có điều kiện có thể xây dựng tường bao bên dưới (tầng 1) để trở thành không gian ở bền vững. Mô hình nhà phao chống lũ được áp dụng ở những nơi thường bị lũ dâng với mực nước cao trên 3m, được thiết kế gồm sáu trụ bê-tông có móc nối dây. Dưới sàn là các thùy phuy (tùy cân nặng của từng căn nhà mà sử dụng số lượng thùy phuy tương ứng). Khung được thiết kế vuông góc với sàn, có vách bằng gỗ được nẹp bằng thanh nẹp chuyên dụng nhằm giảm tối đa sức phá của gió. Tùy theo từng hộ cụ thể, dự án hỗ trợ khoảng 60-70% cho mỗi ngôi nhà khoảng từ 15-20 triệu đồng.
Quan điểm của dự án là không hỗ trợ hoàn toàn giá trị ngôi nhà mà yêu cầu hộ dân được hỗ trợ có vốn “đối ứng” để họ có trách nhiệm với việc xây dựng, có ý thức làm chủ ngôi nhà của mình cũng như có ý thức giữ gìn ngôi nhà trong suốt quá trình sử dụng sau này. Số vốn đối ứng có thể là gạch dân tự đóng, cát dân tự lấy từ sông, hay tiền dân tích cóp, hoặc vay của người thân, láng xóm hay từ các chương trình hỗ trợ khác ở địa phương (nếu có)... Dự án không đưa tiền mặt cho hộ dân mà trực tiếp liên hệ với các nhà cung cấp vật liệu tại địa phương đưa vật liệu đến chân công trình. Trong suốt quá trình triển khai dự án, tình nguyện viên của dự án giúp hộ dân quản lý và giám sát thi công. Chỉ khi số tiền chi trả vật liệu còn thừa so với định mức hỗ trợ, dự án mới đưa tiền cho chủ hộ để chủ hộ chi trả công thợ...
Khoát tay chào lũ đi ra...
Hơn hai năm tuổi, dự án Nhà Chống lũ hoàn thành hỗ trợ xây dựng nhà ở cho 263 hộ dân. Điều này đồng nghĩa với việc, dự án đã giúp hàng trăm hộ nghèo biến ước mơ có căn nhà ở an toàn mỗi khi lũ về thành hiện thực. Trong quá trình đó, các thành viên dự án đã ghi lại rất nhiều các câu chuyện cảm động.
Bà Nguyễn Thị Hương (sinh năm 1952, bị liệt, sống cùng vợ chồng người con trai và hai cháu nhỏ tại xã Cảnh Hóa, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình) ngắm nhìn ngôi nhà 2 gác do dự án hỗ trợ mới hoàn thiện ngậm ngùi: “Nếu ông nhà tôi còn sống, chắc ông phải mừng lắm”. Chẳng là, ngày trước, mỗi khi nước lên, ông phải cột dây quanh bụng bà, rồi một người đứng trên “tra” (chạn) kéo, một người bắc thang ở dưới nâng để đưa bà lên. Ông không cõng bà leo thang vì sợ ông bà xương giòn, nếu không may trượt tay hay thang gãy thì ân hận cả đời...
Hay như chuyện của gia đình chị Nguyễn Thị Hường (xã Liên Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình). Nhà chị nghiêng bên trái từ lâu, trong nhà trống hoác, nhìn thấy cả trời xanh. Gia cảnh nghèo, chồng chị mất để lại ba đứa con và đống nợ nần từ hồi anh mắc bệnh. Ngoài việc chăm chỉ canh tác trên vài sào ruộng, hằng ngày ai thuê gì làm lấy mà chị Hường vẫn thiếu đói quanh năm. Ấy vậy mà thành viên dự án động viên, tỉ tê phân tích thế nào chị xiêu lòng, đồng ý cùng dự án xây dựng nhà chống lũ. Giờ đây, đã có căn nhà xây khang trang bề thế, có gác đổ bê-tông để tránh lũ, chị Hường vui vẻ nói: Nhờ dự án, chị đã có ngôi nhà vượt xa mơ ước cả đời của chị...
Cũng có chung niềm vui nhà mới, bà Lê Minh, 88 tuổi ở xã Sơn Thịnh (Hương Sơn, Hà Tĩnh) khoe: “Lụt mà lên là con cháu, hàng xóm qua đây ở hết. Uớc mơ đời bà đã thành hiện thực rồi đây, rứa cuối cùng lũ chạy chứ dân không phải chạy đâu hết”. Ông Nguyễn Trường Sinh (xã Đức Bổng, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh) sau bao phen vất vả với lũ, bao lần phải lên mái nhà để tránh nước ngập thì giờ đây, ông đã có nhà mới kiên cố. Ông khoe: Lũ mà đến nhà, ông ngồi trên gác, khoát tay chào lũ đi ra...
Mở rộng hoạt động hỗ trợ
Cuối năm ngoái, dự án đã thu được gần 1,5 tỷ từ việc tổ chức sự kiện “Kết nối Nghệ thuật - Hỗ trợ cộng đồng” nhằm gây quỹ từ việc bán các tác phẩm hội họa của các họa sĩ đóng góp cho dự án; tiếp nhận ủng hộ trực tiếp từ những người thiện nguyện...
Dự án Nhà Chống lũ nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ từ cộng đồng bởi tự thân dự án là của cộng đồng và vì cộng đồng. Hơn nữa, dự án luôn đề cao tính minh bạch. Toàn bộ số tiền cộng đồng ủng hộ và số tiền gây quỹ qua các hoạt động cũng như số tiền chi thực tế đều được công bố công khai trên trang Facebook Nhà chống lũ. Từng đối tượng được dự án hỗ trợ cũng như tiến độ triển khai xây dựng nhà trên các địa bàn được cập nhật thường xuyên trên trang mạng này để bất cứ nhà thiện nguyện nào cũng có thể hình dung dòng tiền đã được sử dụng ra sao.
Một lý do nữa khiến dự án này nhận được sự ủng hộ cao là nó luôn bám sát thực tế. Những điểm đầu tiên dự án tìm đến hỗ trợ là vùng rốn lũ của các tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Nam - nơi chịu thiệt hại lớn trong mùa lũ 2010, 2013. Hồi tháng 7-2015, trước sự cố mưa lũ gây sạt trượt nghiêm trọng tại Quảng Ninh, dự án tìm đến hỗ trợ các hộ dân ở khu vực này xây nhà, làm đường và hỗ trợ một số vật chất khác. Đầu năm 2016, khi miền tây oằn mình chống chọi với hạn hán, xâm nhập mặn thì dự án lại tìm đến các tỉnh Sóc Trăng, Bến Tre khảo sát và xây dựng chương trình hoạt động.
Theo đó, Nhà Chống lũ dự kiến hỗ trợ một số hộ dân cải thiện nhà ở khu tái định cư của bà con Khmer (tại Sóc Trăng) và nghiên cứu, hỗ trợ mô hình nhà ở ven đê (tại Bến Tre). Đồng thời dự án mở rộng hoạt động thông qua việc hỗ trợ địa phương xây dựng trường học, trạm y tế; hỗ trợ người dân dụng cụ chứa nước sạch, khoan giếng nước ngọt, nghiên cứu và hỗ trợ triển khai các mô hình sinh kế.
Đơn cử, tại Sóc Trăng, dự án nghiên cứu mô hình nuôi gà vườn cho cộng đồng người Khmer trong khu tái định cư; mô hình nuôi tôm thân thiện với môi trường; mô hình nuôi vịt biển với các hộ dọc rừng ngập mặn. Tại Bến Tre, dự án nghiên cứu hỗ trợ triển khai mô hình nuôi dê, nuôi lươn...
Và bao giờ cũng vậy, dự án luôn mời các chuyên gia trong các lĩnh vực xây dựng, nông nghiệp tham gia để các hoạt động hỗ trợ xây dựng, hỗ trợ sinh kế khả thi. Một trong những mục tiêu dự án hướng đến là làm thế nào để số người được hưởng lợi từ dự án nhiều nhất có thể.
| Dự án Nhà Chống lũ nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ từ cộng đồng bởi tự thân dự án là của cộng đồng và vì cộng đồng. |
