1. Đường vào chung cư Miếu Nổi, quận Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh như một bàn cờ và khá nhộn nhịp. Dù vậy, không mất nhiều thời gian để chúng tôi đến được căn hộ của một trong số ít người may y trang cho cải lương, tuồng cổ ở thành phố. Tấm biển “quán cà-phê nghệ sĩ” nằm khiêm tốn trước cửa nhà-là điểm để nhận biết tổ ấm của vợ chồng nghệ sĩ Bảo Ly- Phương Hùng với vô số quán cà-phê khác trong khu vực này.
Bà Bảo Ly nhỏ nhẹ chia sẻ, mở quán cà-phê không chỉ để có thêm nguồn thu nhập ổn định mà còn làm điểm để anh em nghệ sĩ tụ họp, cho vợ chồng bớt nhớ nghề. Tài sản nhiều nhất vẫn là những bộ trang phục sân khấu do bà thiết kế treo kín trong tủ quần áo. Nhìn ra ngoài sân, chúng tôi thấy có thêm nhiều trang phục thời xưa đang phơi, phơ phất trong gió. Nghệ sĩ Phương Hùng, người bạn đời của bà cho biết: Ông bà có mở thêm nghề cho thuê trang phục diễn vừa giúp vợ chồng có “đồng vào đồng ra” vừa là giúp những nghệ sĩ vẫn còn bám và say với nghề trong thời buổi cải lương khá yên ắng…
Nói đến nghề may y trang, Bảo Ly cho biết: Tôi theo nghề này sau khi không còn đứng trên sân khấu. Nhưng từ thời còn đi hát tôi đã biết may y trang vì gia đình cũng là đoàn hát. “Người làm nghề này hầu hết đều xuất phát từ những gia đình đoàn hát như Công Minh của đoàn Minh Tơ, Kim Phượng là đoàn Huỳnh Long. Khi không còn đi diễn, mọi người đều chuyển sang may trang phục để còn tiếp tục gắn bó với sân khấu” - bà Bảo Ly giải thích.
Bản thân bà là con của nghệ sĩ Năm Sơn, đoàn hát Trúc Giang trước đây. Ngay từ nhỏ, mỗi lần chuẩn bị cho vở diễn mới, bà đều thích thú nhìn mẹ và những người thợ may từng chiếc áo của vua, hoàng hậu. Những hạt kim sa lấp lánh được tay người khéo léo kết thành rồng, phượng, và chính điều nay đã gợi lên niềm yêu thích kỳ lạ. Lớn lên, bà bắt đầu phụ mẹ may trang phục cho diễn viên. Đoàn của gia đình hát phục vụ cách mạng nên ngoài những vở tuồng cổ, đoàn còn diễn những vở xã hội, với nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Chính điều này đã giúp bà không chỉ hiểu về trang phục cổ mà còn nắm được mỗi thời kỳ cần trang phục nào cho phù hợp.
Sau ngày giải phóng thống nhất đất nước, đoàn hát Trúc Giang vẫn hoạt động cho đến khi cha bà không còn tiếp tục diễn nữa. Nghệ sĩ Bảo Ly khi ấy mới bắt đầu chuyển sang các đoàn khác để tiếp tục mang lời ca, tiếng hát của mình phục vụ khán giả.
Bà mong nghề may trang phục cho các loại hình nghệ thuật truyền thống được quan tâm hơn nữa.
2. Dẫu vậy, mỗi người đều có số phận và cái duyên nghề riêng. Với sở trường là những vai đào lẳng, sau một thời gian đi hát, nghệ sĩ Bảo Ly nhận ra mình không được Tổ nghề đãi nhiều trong nghiệp diễn như một số nghệ sĩ khác. “Duyên mình chỉ đến chừng ấy nên mình không thể phát triển xa hơn với nghề diễn được”- bà tâm sự. Có lúc nghe cô đào của đoàn nào đó có ý định nghỉ hát, bà liền xin vào thì người diễn viên của đoàn quyết định ở lại. Vậy là bà mất cơ hội thể hiện mình. Cứ thế, nhiều lần hụt hẫng trong hoàn cảnh “vừa vui vừa buồn”, bà quyết định không đứng trên sân khấu nữa.
Bà chọn nghề thiết kế y trang mà không cần đắn đo, bởi ngay từ nhỏ bà đã cảm nhận được tình yêu của mình với công việc phía sau ánh hào quang này từ gia đình mình. Thời gian đầu, khi gặp các bạn diễn, bà thường giới thiệu những trang phục do mình may, nhờ mọi người mặc thử rồi cho ý kiến. Thấy nghệ sĩ nào cũng ưng ý, bà càng tự tin hơn vào sự lựa chọn của mình. “Một trong những vở đầu tiên mình thiết kế y trang đó là Hai phương trời thương nhớ (tác giả Trung Đông- Phi Hùng) do NSND Huỳnh Nga làm đạo diễn. Để thực hiện trang phục cho vở diễn, mình phải lặn lội sang Cam-pu-chia xem người dân mặc trang phục như thế nào. Ở đó tôi phải chịu nhiều nắng gió, gian khổ nhưng rồi cũng vượt qua tất cả khi tình yêu nghề ngày càng lớn dần”- bà Ly cho biết.
Đối với bà, làm công việc nào cũng phải xuất phát từ tình yêu và mình phải hết lòng với nó. Tình yêu ấy đã giúp bà vượt qua mọi khó khăn để cho ra đời những trang phục không chỉ đẹp mà còn đúng với từng hoàn cảnh, giai đoạn lịch sử, và từng đề tài vở diễn. Mỗi lần đứng sau cánh gà hay từ hàng ghế khán giả, nghệ sĩ Bảo Ly mỉm cười hạnh phúc khi thấy nghệ sĩ thêm phần tỏa sáng.
Từ sau năm 1975 đến những năm đầu của thập niên 90 thế kỷ trước là thời kỳ cải lương sống lại và nghề thiết kế y trang của gia đình Bảo Ly phát triển. “Thời gian đó, đoàn hát nhiều, các hãng phim bắt đầu thực hiện nhiều băng vi-đê-ô cải lương nên gia đình thường xuyên nhận được yêu cầu làm trang phục cho các vở diễn mới”- nghệ sĩ Phương Hùng cho biết. Nhất là dịp Tết, từ mồng 1 đến mồng 7, ngày nào hai vợ chồng nghệ sĩ cũng tất tả chạy hai, ba “show” lo trang phục cho các đoàn nghệ thuật trong thành phố cũng như các tỉnh. Có lúc phải huy động gần 20 người thợ làm không kể ngày đêm. “Những ngày đó vợ chồng mình nhiều hôm thức trắng đêm là chuyện bình thường”- nghệ sĩ Bảo Ly nhớ lại.
Lo trang phục cho nhiều nghệ sĩ, nghệ sĩ Bảo Ly cũng hiểu ý của các bạn đồng nghiệp mình. Một trong những nghệ sĩ bà thiết kế trang phục nhiều nhất chính là NSƯT Mỹ Châu. “Nhưng bây giờ thì không như ngày xưa nữa rồi”- giọng Bảo Ly xa xăm, ánh mắt nhìn về những bộ trang phục có tuổi bằng cả một đời người.
3. Cải lương đã qua thời hưng thịnh, nên chuyện “đầu tắt mặt tối” để may những y trang rực rỡ chỉ còn là quá khứ. Thời buổi công nghệ hiện đại, may một bộ trang phục cũng đơn giản hơn xưa nhưng cũng khiến không ít người may tự dễ dãi với nghề và với chính mình. Nghệ sĩ Bảo Ly chia sẻ, ngày xưa một người thiết kế một bộ áo vua có thể mất hai đến ba tháng, phải kết từng hạt kim sa, mất thời gian để chọn vải nên nếu người thiết kế không làm bằng cái tâm thì khó theo nghề lâu dài. Giờ đây mọi thứ đều có sẵn, phong phú hơn, người thiết kế không phải quá vất vả. Tuy nhiên, điều làm nghệ sĩ Bảo Ly buồn chính là kiến thức lịch sử, văn hóa của một số người trẻ làm nghề may y phục sân khấu hiện nay. Họ không tìm tòi, không nghiên cứu kỹ trang phục của từng thời, vùng miền, từng loại nhân vật nên dù trang phục có lộng lẫy đến mấy nhưng thiếu thực tế và không tôn lên được cái thần của nhân vật.
Hiện tại, ngoài quán cà-phê lúc nào cũng lao xao tiếng nói cười của khách hàng, vợ chồng nghệ sĩ Bảo Ly vẫn tiếp tục gắn bó với nghề đã mang lại tên tuổi cho bà. Bà vẫn đều đặn phục vụ cho các đoàn phim, đoàn hát thuê trang phục, vẫn cộng tác với đài truyền hình để cho ra đời nhiều trang phục mới.
Chạm vào từng tấm vải, từng hạt kim sa mà cứ ngỡ đang chạm vào ký ức của chính mình. Bà giới thiệu với chúng tôi, đây là trang phục mà nghệ sĩ Mỹ Châu sử dụng khi đóng giả trai trong vở Mạnh Lệ Quân, nó đã có tuổi đời gần 40 năm. Và đây nữa, trang phục của vua mà bà không nhớ nghệ sĩ nào đã từng gắn bó với nó được giữ lại đã xuất hiện cách đây hơn 60 năm về trước. Chúng tôi nhìn thấy trên chiếc áo nặng hơn 10 kg ấy, thời gian dù đã làm cho những hạt kim sa mờ đi ít nhiều nhưng vẫn còn giữ lại cái hồn sâu đậm của vẻ đẹp truyền thống trên từng nét hoa văn. Mong ước lớn nhất của Bảo Ly là làm sao có được nơi trưng bày để lưu giữ giới thiệu những bộ trang phục...
Tạm biệt vợ chồng nghệ sĩ Phương Hùng- Bảo Ly với bao ký ức vui buồn, chúng tôi chỉ mong đến một ngày những người may trang phục cải lương sẽ được gọi là nghệ nhân, và nghề phía sau ánh hào quang ấy sẽ được công nhận là nghề thủ công truyền thống cần được bảo tồn, phát triển.
