Biên chế và chỉ tiêu thường xuyên trong khu vực nhà nước ngày càng phình ra, không tương xứng yêu cầu nâng cao năng lực, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở các cấp, ngành, địa phương. Tình trạng sinh viên ra trường thất nghiệp hoặc làm trái ngành, nghề, xa rời kiến thức được học ngày càng nhiều, trong khi lao động được đào tạo trong một số lĩnh vực đặc thù (như nghề giúp việc gia đình, bảo vệ an ninh) lại "cháy việc", đồng thời nhận lương cao hơn nhiều lao động có trình độ cử nhân trở lên trong lĩnh vực khác.
Nhiều doanh nghiệp FDI trong các khu công nghiệp còn "cấm cửa" sinh viên. Xu hướng "đầu vào" các trường đại học đổi chiều nóng lạnh đầy cảm tính, gây hoang mang, hụt hẫng và lãng phí trong đào tạo. Thanh niên nông thôn ngày càng không muốn theo nghề nông. Làn sóng lao động ly nông và ly hương, người thất nghiệp trẻ ở thành thị ngày càng tăng, để lại nhiều làng quê hoang quạnh và công việc đồng áng nặng nhọc dồn trên vai người có tuổi và trẻ em.
Theo Bộ LĐ-TB và XH và Tổng cục Thống kê, năm 2013, tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên độ tuổi 15- 24 ước 6,36%, chiếm 49% trong số một triệu lao động thất nghiệp cả nước và hàng trăm nghìn sinh viên tốt nghiệp không tìm được việc làm.
Tỷ lệ thất nghiệp của lao động từ 25 tuổi trở lên ước 1,21%. Tỷ lệ thiếu việc làm của lao động tăng đáng kể ở cả khu vực thành thị và nông thôn so với năm 2012. Tuy tỷ lệ thất nghiệp của lao động trong độ tuổi ở khu vực thành thị đã giảm liên tục (từ 4,65% năm 2008 xuống 4,6% năm 2009, xuống 4,29% năm 2010, xuống 3,6% năm 2011, xuống còn 3,21% năm 2012). Lao động trong khu vực phi chính thức có xu hướng tăng (năm 2010 là 34,6%, năm 2011 là 35,8%, năm 2012 là 36,6%), trong khi bảo hiểm thất nghiệp mới thu hút hơn 8,1 triệu người, chủ yếu là đối tượng bắt buộc tham gia. Đặc biệt, cơ hội giai đoạn dân số vàng chớm bắt đầu, thì áp lực già hóa dân số nhanh và nguy cơ "già trước khi giàu" gắn với xu hướng suy giảm nhanh quy mô các gia đình (trung bình từ 5-7 con trước đây xuống chỉ còn từ 1-2 con) cũng ngày càng đậm nét trong tương lai...
Những nghịch lý trên đã, đang và sẽ gây nhiều áp lực và bức xúc xã hội, hạn chế năng lực canh tranh và chất lượng phát triển. Chúng cũng đòi hỏi đồng bộ các giải pháp cần thiết từ các bên hữu quan; trước mắt, tập trung đổi mới quyết liệt và thực sự hơn các định hướng, nội dung, phương pháp, nguyên tắc và quy chế đào tạo, tuyển dụng, đãi ngộ, đánh giá và thanh lọc nhân sự, phòng chống tham nhũng trong công tác cán bộ khu vực nhà nước; phát triển thị trường lao động chuyên nghiệp, chất lượng cao; khắc phục những bất cập, lệch lạc trong cơ cấu và chất lượng giáo dục - đào tạo, nhận thức và tâm lý xã hội khiến lao động trẻ thuộc diện "cao không tới, thấp không ưng", "thích làm thầy hơn làm thợ"; cải thiện chế độ hỗ trợ người cần tinh giản biên chế và hệ thống bảo đảm an sinh xã hội; thúc đẩy quá trình tái cơ cấu nền kinh tế và nâng cao thu nhập của lao động nông thôn.
