"Nóng đâu, thổi đấy"
Thường trực Ban Bí thư Võ Văn Thưởng vừa ký ban hành Quyết định số 71-QĐ/TW của Bộ Chính trị về tổng biên chế của hệ thống chính trị giai đoạn 2022-2026. Theo đó, Bộ Chính trị quyết định tổng biên chế của hệ thống chính trị giai đoạn 2022-2026 (không bao gồm biên chế công an, quân đội và người hoạt động không chuyên trách cấp xã, thôn, tổ dân phố) đến hết năm 2026 là 2.234.720 biên chế. Đây là quyết định thật sự quan trọng. Bởi không giảm được biên chế, sẽ không có cách gì tăng được lương cho lao động trong khu vực nhà nước.
Nhìn lại các giai đoạn trước đây, việc cải cách bộ máy và biên chế chưa thật sự đạt kết quả cao. Thứ nhất, bởi nhìn từ cả hai phía-quyết tâm và cam kết chính trị của Đảng và Nhà nước (trong đó chủ chốt là Quốc hội, Chính phủ) để thực thi cải cách cũng như tiếng nói và áp lực từ dưới lên (tiếng nói của người dân, doanh nghiệp) ở giai đoạn trước đều chưa đủ mạnh khiến cho động lực lẫn áp lực cải cách bộ máy đạt kết quả khiêm tốn. Nhưng với bối cảnh hiện nay, khi áp lực từ thực tế rất lớn (công chức, viên chức bỏ khu vực nhà nước với số lượng ngày càng tăng) cộng với quyết tâm thực thi cao từ Bộ Chính trị, cho thấy động lực cải cách lớn hơn.
Thứ hai, cải cách bộ máy và biên chế cần được dẫn dắt bởi một triết lý thống nhất, trên nền tảng tư duy khoa học (gồm cả khoa học chính trị, khoa học về hành chính công, chính sách công). Thiếu nền tảng lý luận, thiếu hiểu biết khoa học khiến các giải pháp đưa ra chắp vá, nhiều giải pháp sai, khiến hiệu quả thực tế thấp. Thí dụ, chuyện sáp nhập một cách cơ học như sáp nhập cơ quan này với cơ quan khác trong khi không thay đổi chức năng hay mô hình tổ chức, hoạt động chỉ giảm được vài lãnh đạo chứ không tăng được hiệu quả bộ máy. Vì không được dẫn dắt bởi một triết lý, nên hệ quả là cách làm theo kiểu tự phát - "nóng đâu, thổi đấy"; cải cách manh mún và không đạt được nhiều kết quả như mong đợi. Trong giai đoạn hiện nay, vấn đề này vẫn cần phải được thảo luận để tìm ra được phương án điều chỉnh hợp lý.
Sử dụng ngân sách một cách thông minh
Hiện trong bộ máy nhà nước có ba nhóm lao động chính là cán bộ, công chức, viên chức. Để thiết kế được chiến lược cải cách một cách cụ thể cho từng nhóm, lĩnh vực, cần đi sâu vào từng khu vực, xác định chức năng nhiệm vụ, qua đó, đặt mục tiêu là khu vực nào cắt bao nhiêu biên chế. Không thể áp dụng theo cách một chỉ tiêu chung cho các khu vực như hiện nay. Cần lưu ý rằng, giao dịch hành chính giữa nhà nước với người dân, doanh nghiệp tăng lên theo quy mô dân số, theo mức độ phức tạp của nền kinh tế, vì vậy sẽ có nơi cần tăng (dĩ nhiên là tăng số lượng phải đi kèm với chuyên nghiệp, hiện đại hóa) chứ không phải là giảm đều ở mọi cơ quan.
Nhìn rộng thêm, Nhà nước cần nâng lương để giữ người giỏi, cán bộ làm được việc nhưng đối mặt thách thức ngân sách hạn hẹp. Vì vậy, chính quyền cần xác lập nguyên tắc cái gì thị trường làm tốt sẽ để thị trường thực hiện, Nhà nước không tham gia để giảm nhân sự. Hiện, nhiều phần việc của Nhà nước có phần chồng chéo, thậm chí "làm khó" khu vực tư và các tổ chức xã hội. Khi Nhà nước thu hẹp các phần việc của mình sẽ giảm được số lượng người hưởng lương từ ngân sách và cải thiện thu nhập của những lao động còn lại ở khu vực công. Các tổ chức xã hội cũng đã phát triển và trưởng thành nhiều mặt, do đó, ở những khâu, lĩnh vực mà các tổ chức xã hội đã làm tốt, Nhà nước không cần nắm giữ. Dịch vụ công chứng là một thí dụ rất sinh động cho việc này.
Trên tinh thần ấy, cần ưu tiên giảm bớt bộ máy nhà nước ở khu vực dịch vụ công ích và khối đoàn thể. Cần tinh gọn thêm biên chế ở các tổ chức, đoàn thể (Công đoàn, Mặt trận Tổ quốc, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ). Đối với dịch vụ công (vệ sinh môi trường; dịch vụ thú y, khuyến nông ở địa phương…), ưu tiên mô hình đấu thầu cung cấp dịch vụ. Nhà nước không từ bỏ nghĩa vụ cung cấp dịch vụ công mà thay đổi cách làm, bởi thực tế cho thấy, đấu thầu để giao tư nhân làm sẽ hiệu quả hơn. Và theo đó có thể bán, giải thể, cổ phần hóa đơn vị sự nghiệp công lập.
Với các tổ chức đoàn thể, ngoại trừ cơ quan Đảng và sáu tổ chức chính trị-xã hội cần duy trì ngân sách bao cấp, cần thực hiện "cắt dần bầu sữa" ngân sách đối với các tổ chức còn lại. Hãy trả một số hội... về "đời sống dân sự", để nó cạnh tranh với các tổ chức xã hội khác và tự huy động nguồn lực từ xã hội.
Giáo dục, y tế, nghiên cứu khoa học là những nhóm dịch vụ lớn nhất trong khu vực công. Hiện nay kinh tế tư nhân đã đảm đương được một phần khá lớn các dịch vụ đó. Hãy sử dụng ngân sách một cách thông minh, áp dụng cơ chế thị trường, để tư nhân tham gia cạnh tranh các gói thầu "dịch vụ công ích" do Nhà nước làm chủ đầu tư. Như vậy, mục tiêu công bằng xã hội vẫn đạt được mà chất lượng, hiệu quả kinh tế sẽ được nâng cao. Tiến trình này giúp sàng lọc, và tạo nên sức ép cần thiết khiến các đơn vị dịch vụ công phải thay đổi: đơn vị nào không cạnh tranh được, hãy quyết liệt giải thể, chấp nhận đau một lần chứ không làm nửa vời - "tự chủ", "tự chủ từng bước" như hiện nay.
Với khu vực hành chính - khu vực "lõi" của Nhà nước, đây là bài toán khó nhất và không có lời giải chung. Cải cách cơ quan lập pháp khác với cơ quan hành pháp và cũng khác luôn với cơ quan tư pháp. Trong ngắn hạn, và trung hạn nhóm công chức của khối hành pháp lẫn tư pháp cần phải tăng thêm biên chế. Vì kinh tế càng phát triển, nhu cầu thực hiện các giao dịch hành chính, nhu cầu sử dụng các thiết chế tư pháp ngày càng tăng. Nên cần tăng công chức chứ không phải là giảm.
