- Ông Lê Hồng Sơn: Điều đầu tiên mà tôi muốn nhấn mạnh là trong chiến công chung của cả dân tộc cho ngày toàn thắng reo ca khúc khải hoàn, chúng ta không thể quên những đóng góp to lớn của lực lượng TNXP trên mặt trận giao thông vận tải vô cùng nóng bỏng. Hơn 350 nghìn TNXP đã phát huy mạnh mẽ vai trò xung kích cách mạng, sẵn sàng đảm nhận mọi nhiệm vụ nặng nề ở hầu hết những địa bàn mưa bom bão đạn, chiến đấu hy sinh quên mình với những tấm gương ngời sáng, nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Những cái tên Nguyễn Thị Kim Huế, Võ Thị Tần, La Thị Tám...; những địa danh như đồi 37, đèo Đá Đẽo, khe Giao, ngã ba Đồng Lộc, cua Chữ A, Truông Bồn, hang Tám cô, Hàm Rồng - Nam Ngạn, Núi Nhồi, ga Lưu Xá... đã anh dũng đi vào những trang sử vàng dân tộc với niềm tự hào và biết ơn sâu sắc.
- Mang một quá khứ bi tráng nhưng rất đỗi hào hùng như thế nhưng thực trạng cuộc sống của những cựu TNXP hôm nay còn rất nhiều thiệt thòi, vất vả thưa ông?
- Những thế hệ TNXP đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân đẹp nhất cho đất nước. Đạn lửa khắc nghiệt của chiến tranh chưa bao giờ tạo nên một hình ảnh ăn nhập với những dáng hình con gái thướt tha, mềm mại. Nhưng ở một đất nước in đậm truyền thống hào hùng “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”, biết bao nhiêu cô gái rực rỡ tuổi đôi mươi đã ngày đêm lên đường, chiến đấu kiên cường, hy sinh anh dũng.
Thế nhưng, mấy chục năm sau ngày giải phóng, tuổi già đang bủa vây họ, với nỗi cô đơn vì khuyết thiếu thiên chức làm vợ, làm mẹ. Thời trẻ, đáng lẽ được đi học thì họ chọn nghe theo tiếng gọi của Tổ quốc. Khi quay về đời thường, họ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn như tuổi cao sức yếu, thiếu kiến thức nên chỉ có thể mưu sinh bằng những công việc chân tay vất vả. Các chính sách ưu đãi thiết thực trực tiếp tác động đến đời sống như việc làm, vay vốn sản xuất, hỗ trợ nhà ở... chưa đáp ứng được nhu cầu hiện tại bởi chúng có đến được với họ hay không còn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng, tình cảm và trách nhiệm của từng địa phương, trong khi đó nguồn lực của cộng đồng trên thực tế còn hạn hẹp. Vì vậy, các đối tượng cựu TNXP ở những nơi bị thiệt hại nhiều trong chiến tranh, kinh tế chưa phát triển, vùng sâu, vùng xa... vẫn đang phải chịu thiệt thòi nhiều nhất.
- Trong những năm vừa qua, chế độ chính sách cho người có công thuộc đối tượng TNXP đã được giải quyết cụ thể ra sao để góp phần làm vơi bớt những thiệt thòi ấy của họ, thưa ông?
- Cùng với các lực lượng khác, chính sách đối với TNXP tham gia kháng chiến bị thương và hy sinh đã được thực hiện ngay từ những ngày đầu thành lập lực lượng tới nay. Sau gần sáu chục năm thực hiện ưu đãi với người có công đã có một số lượng lớn TNXP hoàn thành nhiệm vụ trong kháng chiến được thụ hưởng chính sách của Nhà nước: gần 34 nghìn người bị thương được xác nhận là đối tượng được hưởng chính sách như thương binh, khoảng năm nghìn TNXP hy sinh được xác nhận là liệt sĩ, hơn 2.300 người hoạt động ở địa bàn Mỹ rải đi-ô-xin và 1.600 con đẻ của TNXP hưởng chế độ bị nhiễm chất độc hóa học.
Tuy nhiên, vẫn còn một số đối tượng tham gia kháng chiến nhưng chưa có chính sách cụ thể như lực lượng dân công hỏa tuyến, TNXP không tập trung. Trong thời gian tới, Bộ LĐ - TB - XH (cụ thể là Cục Người có công) sẽ phối hợp với Bộ Nội vụ để nghiên cứu trình Chính phủ ban hành những chính sách phù hợp.
Với đặc thù phần lớn là nữ, Đảng và Nhà nước đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với lực lượng cựu TNXP. Đây là đối tượng đầu tiên được hưởng chính sách ưu đãi (trợ cấp hằng tháng và trợ cấp một lần) theo Quyết định 104/1999/QĐ-TTg (nay là Quyết định số 40/2011/QĐ-TTg). Các lực lượng khác phải chờ tới tận năm 2005 mới bắt đầu được thực hiện chế độ tương tự. Một điểm đáng lưu ý là với những đối tượng khác, thời gian tham gia công tác phải đủ 15 năm trở lên mới được hưởng chế độ trợ cấp hằng tháng. Còn riêng với cựu TNXP tập trung, chỉ cần không còn khả năng lao động và sống cô đơn, không nơi nương tựa là nghiễm nhiên được áp dụng chế độ đãi ngộ này.
- Thương binh, với chứng nhận tỷ lệ thương tật từ 21% thì đương nhiên rồi. Nhưng với đặc thù phần lớn là nữ, những di chứng chiến tranh còn lưu giữ trong cơ thể chị em nhiều khi chẳng thể đong đếm bằng con số phần trăm cụ thể. Với những đối tượng đó, giải quyết làm sao để vừa đúng lý vừa hợp tình?
- Theo Quyết định 40/2011/QĐ-TTg: “TNXP tập trung tham gia kháng chiến hoàn thành nhiệm vụ trở về địa phương không còn khả năng lao động và sống cô đơn, không nơi nương tựa được xét trợ cấp hằng tháng mức 360.000đ”. Mức tiền không lớn, nhưng nó cũng thể hiện sự uyển chuyển trong ban hành và thực thi chính sách đãi ngộ người có công của Đảng và Nhà nước ta.
- Chức năng, nhiệm vụ của Cục Người có công là nghiên cứu, tổng hợp, xây dựng chiến lược, chương trình, kế hoạch, đề án về các đối tượng có công để trình Bộ LĐ-TB-XH. Vậy con số 50% cựu TNXP chưa được hưởng chế độ chính sách mà Hội Cựu TNXP Việt Nam đưa ra, khi hòa bình lập lại đã 37 năm sẽ được lý giải ra sao, thưa ông?
- Độ chính xác của con số mang tính định lượng này còn phụ thuộc vào góc nhìn của từng cơ quan hữu trách. Có thể với Hội Cựu TNXP Việt Nam, trong số lượng người khai có đi TNXP tập trung mới chỉ có 50% được hưởng chế độ, nhưng với quan điểm của Cục Người có công, tất cả những đối tượng đủ điều kiện làm hồ sơ nhưng vẫn chưa được giải quyết mới có thể xếp vào danh sách tồn đọng. Và những trường hợp này hiện đã được cơ quan chức năng giải quyết cơ bản, số phải chờ đợi còn rất ít.
Chúng tôi biết, vẫn còn một số trường hợp TNXP hy sinh, bị thương hoặc mắc bệnh hiện chưa được xác nhận và hưởng chế độ ưu đãi. Có khá nhiều lý do như chiến tranh khốc liệt lại diễn ra trong một thời gian dài, nhiều trường hợp bị thương không còn giấy tờ hay người làm chứng để làm căn cứ xác nhận. Việc xem xét xác nhận những trường hợp tồn đọng qua ba thời kỳ cách mạng vô cùng khó khăn, phức tạp, đòi hỏi sự tham gia của nhiều cấp, nhiều ngành cũng như nhiều đơn vị, cá nhân. Vì vậy, cũng phải cần nhiều thời gian xác minh, kết luận để bảo đảm sự chính xác, không sai sót, công bằng và không gây bức xúc trong dư luận xã hội.
- Không sai sót, đảm bảo công bằng - đó là cái đích mà cả xã hội mong muốn và hướng tới trong nỗ lực đền ơn đáp nghĩa người có công. Nhưng thời gian không đợi chờ ai, mà những cựu TNXP đều đã tuổi cao, sức yếu. Yêu cầu họ kiên nhẫn có vẻ như “bất khả thi”?
- Ai cũng biết, cơ chế chính sách luôn là “tấm áo có kích cỡ cố định” nên khó có thể vừa vặn với tất cả mọi đối tượng được thụ hưởng. Nỗi sốt ruột, tâm trạng bức xúc của nhiều cựu TNXP chưa đủ căn cứ xác nhận để giải quyết chế độ là điều chúng tôi rất thấu hiểu. Đã có thời hành lang pháp lý khá thông thoáng, khi chỉ cần một tấm Kỷ niệm chương TNXP do Trung ương Đoàn cấp với hai người làm chứng (dù không có giấy tờ gốc) là đủ thủ tục để hoàn tất hồ sơ. Nhưng sau đó, chính cơ quan Trung ương Đoàn phải đề nghị dừng lại khi số kỷ niệm chương phát ra ồ ạt khiến ranh giới đúng - sai trở nên ngoài tầm kiểm soát. Yêu cầu giản đơn chỉ cần sự chứng thực của hai cá nhân cũng đã khiến nảy sinh những tiêu cực không đáng có, gây bức xúc trong dư luận.
Theo tôi, việc phát hiện, đề xuất, xác định chính xác đối tượng người có công nên do các cấp ủy, các cơ quan quản lý địa phương thực hiện chứ không nên để cá nhân kê khai tràn lan như hiện nay nữa. Nhờ vậy, quá trình thực hiện sẽ nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm sự chính xác, không sai sót và đạt tới sự công bằng trong tri ân đối tượng đặc biệt này.
- Xin cảm ơn ông.
