Ở quê tôi có lệ gọi bố gọi mẹ theo tên đứa con lớn trong nhà, cô chú có thằng con giai lớn, bằng tuổi tôi, tên nó là Phi. Vậy ra mới có tên gọi "chú Phi" hay "dì Phi". Dì Phi là người em họ của mẹ tôi. Mẹ tôi bảo: "Họ mạc cũng xa xa" nhưng vì dì Phi chơi thân với mẹ tôi từ bé nên họ xa hóa họ gần. Mẹ tôi đi làm cán bộ ngoài thành phố nên đưa dì đi theo. Mẹ tôi xin cho dì Phi làm hộ tá, chuyên chăm sóc cho các chú thương bệnh binh ở trại điều dưỡng. Dì gặp chú Phi ở trại. Chú Phi là bộ đội giải ngũ xong không nhớ quê ở đâu, chú theo dì Phi về quê tôi ở rể.
Chú Phi ngày nào cũng ra ngồi dưới bụi tre to ngay đầu lối vào xóm từ sáng. Cái bụi tre già cỗi chẳng của nhà ai cả, đất quanh gốc tre mịn thín, những thân tre trơn nhẵn. Bụi tre đó còn là ranh giới giữa xóm Đìa với xóm Dí. Từ ngày quê tôi tiến hành hợp tác hóa thì bụi tre già cỗi ấy trở thành chỗ tụ tập xã viên mỗi sớm đi làm. Chỗ ấy mới sáng sớm đã râm ran tiếng người. Những xã viên hợp tác xã lấy chỗ đó làm nơi chia mạ. Mạ được nhổ về tập kết ở đó từ chiều hôm trước rồi sáng sớm được chia cho từng xã viên. Họ đem chia những bó mạ xanh mơn mởn, được bó chặt ngang lưng trông đẹp như những cô văn công thắt dải khăn lưng, đầu đội nón hoa, đi đứng mượt mà trên sân khấu mà tôi đã có lần được mẹ tôi dắt mấy chị em chúng tôi vào xem diễn kịch ở doanh trại bộ đội gần nhà.
Chú Phi ngồi dưới bụi tre từ sáng mà chẳng nhìn ai cả, chú hai tay cầm chiếc kèn ác-mô-ni-ca đã tróc sơn đưa lên miệng. Chú thổi kèn rất say sưa, mặc kệ bọn ve kêu ra rả đến ong cả tai dưới cái nắng hè nồng nã. Tiếng kèn vang lên rủ rê đám trẻ con chúng tôi lại gần. Bên bụi tre già lại trong khung cảnh làng quê buổi ra đồng vắng vẻ nên tiếng kèn của chú Phi thêm réo rắt. Chú Phi thổi kèn rất nhiệt tình cho dù có người nghe hay không có ai nghe. Nhưng chú chỉ thổi mỗi một bài. Chú thổi đi thổi lại nhưng lần nào tôi nghe cũng thấy háo hức, chân tay ngứa ngáy như làm cái gì đó.
Chú Phi hỏi: "Bọn mày thích nghe chuyện đánh nhau không?". Bọn chúng tôi nhao nhao "Chú kể chuyện oánh nhau đi". Chú Phi hạ chiếc kèn xuống, mắt dứ dứ nhìn chúng tôi, giọng nói răn đe. "Kể chuyện đánh nhau để bọn mày đánh nhau à?". Chúng tôi phải lấy hết sức để hứa rằng nghe xong chuyện sẽ không đánh nhau mà "Chúng cháu chỉ chơi trò oánh trận giả thôi".
Chú Phi kể: "Đêm đó tao được phân công đi nhặt dù tiếp tế. Um...bọn mày không thể nào biết được dù tiếp tế là gì đâu. Đó là dù ném từ trên trời xuống. Bọn Pháp ở Hà Nội cho thức ăn vào những chiếc hộp to, những chiếc hộp đựng đồ ăn đó lại được đưa lên máy bay để ném xuống trận địa cho lũ lính Pháp co ro như lũ chuột chúi. Um...lính ta và lính Pháp nằm cách nhau có khi còn nghe được cả tiếng ngáy của mấy thằng Tây Ma-rốc ngủ nữa. Tao lọ mọ trong đêm cứ nhìn thấy cái gì trăng trắng là lao tới túm lấy. \m... Không biết cái trăng trắng là gì đúng không? Dù tiếp tế rơi vung vãi đấy. Bọn Pháp trên máy bay cứ ném đại xuống đất, thành ra nó lại tiếp tế cho cả quân mình mới thích chứ. Đêm ấy tao lò mò mãi mà chưa thấy cái gì trăng trắng cả. Tao bò như con rắn bò loằn nhoằn. Bò mãi cuối cùng tao cũng phát hiện ra cái mầu trăng trắng nổi bật trên nền cái gì đấy nhô nhô tối sầm tối sì. Tao trườn thật nhanh đến. Đến chậm thằng khác đến trước nó nhặt mất thì mình công toi à. Mà nếu là quân ta nhặt thì đỡ tức chứ mấy thằng Tây Ma-rốc nó nhặt thì không xong. Nghĩ thế nên tao tới gần cái mầu trăng trắng, ước lượng cự ly chắc độ tầm tay là tao vồ thật nhanh. Tao xoài tay ra chộp rất mạnh. Từ cái mầu trăng trắng tay tao chạm vào thứ gì sắc tưởng đứt ngón tay. Um... bọn mày biết không, cái mầu trăng trắng đó lại chính là hàm răng của thằng Tây Ma-rốc. Kinh khủng thật, thằng này răng trắng nhởn nằm chết nhoeo từ bao giờ, nó chết mà há hốc cả mồm ra, hàm răng trắng đầy răng của nó làm tao tưởng là dù tiếp tế.
Chú Phi lại cầm chiếc kèn ácm ô-ni-ca lên thổi. Bài hát đã rộn ràng lại được chú thổi lên nghe càng rộn ràng. Tôi lân la gạ gẫm "Hay là chú dạy cháu thổi kèn với". Chú Phi lừ mắt rồi gật gật. Chẳng hiểu thế là chú đồng ý sẽ dạy tôi thổi kèn hay chú bảo không được. Chúng tôi ngồi quanh chú dưới chân bụi tre cho đến khi những người xã viên đầu tiên đi cấy xong trở về.
Đó là mùa hè năm 1966. Tôi vừa học xong thì được mẹ tôi cho về quê chơi. Quê tôi nằm gần đường 5, nó được nối với Hà Nội bằng chuyến xe buýt chạy mỗi ngày một chuyến. Thứ xe buýt hồi đó còn được gọi là xe "Thống nhất" vì nó là loại xe chở khách có thêm toa moóc kéo do ta đóng và chiếc đầu xe có gắn dòng chữ "Thống nhất".
2 Mùa hè năm ấy đế quốc Mỹ cho máy bay ra ném bom Hà Nội. Chú Phi lúc ấy đang ngồi dưới gốc tre thổi kèn. Sáng nay chú thổi rất say sưa, mắt chú nhắm tít, bàn chân chú bỏ ra ngoài đôi dép cao-su gõ từng nhịp đều đều xuống đất, đầu chú lắc lư theo giai điệu của lời ca "Cướp được nhiều súng của giặc thời hả sao hả ghê. Giết được nhiều giặc lại càng khoái sao khoái thế. Lũ giặc bại trận đành là phải hàng quy hàng. Hát mừng bộ đội tình bằng chiến thắng ta hò vang". Tiếng kèn của chú cứ bay vút lên, nhập nhòa vào cành tre xõa tóc hát trong nắng. Tiếng kèn đột ngột đứt quãng khi những tiếng gầm rú vang lên trên bầu trời. Tiếng kèn ngừng đột ngột như bất chợt nó bị rơi từ trên trời xuống với cú rơi tự do không cứu vãn được. Chú Phi bỗng biến thành một người khác lạ. Mắt chú căng ra thảng thốt. Toàn bộ nét mặt của chú lúc đó như một chiếc trống. Sự căng thẳng kiểu sắp vỡ làm tôi phát hoảng. Chú Phi buông rơi chiếc kèn, người cong rướn lên rồi chú ghì hai tay vòng ôm lấy ngực. Trên trời, từng đàn máy bay Mỹ gầm rú lao sầm sập về phía Hà Nội. Chúng phát ra những tiếng động làm bụi tre nghiêng ngả. Tôi có cảm giác gió từ đâu đưa tới lạnh ghê ghê trên tóc. Chú Phi bần thần chốc lát rồi bất chợt giang hai tay ra, vòng giữ lấy từng đứa trong đám bọn chúng tôi, mắt chú vẫn trợn căng nhìn trừng trừng lên trời.
Tôi nhớ có lần mẹ tôi kể: "Chú Phi tuy đi bộ đội đánh trận nhưng chú không bị thương. Chú ấy chỉ là bệnh binh thôi. Bệnh binh nên chẳng được hưởng chế độ gì". Tôi hỏi lại mẹ: "Bệnh binh nghĩa là gì?". Mẹ tôi hừ hừ không nói. Mãi khi quen với chú Phi rồi tôi mới hỏi chú, chú Phi cười hồn nhiên đưa chiếc kèn lên ngang miệng. Chú lại thổi bài hát quen thuộc "Thắng trận rồi mới về làng thời hả sao hả hê. Bố mẹ họ hàng này khoái sao khoái thế". Tính chú Phi là thế. Chú chỉ cười và thổi kèn thôi. Tiếng kèn của chú làm cái xóm nhỏ heo hắt dưới những bụi tre gai tự dưng nhộn nhịp. Chú Phi cười nói vui: "Trông mày y như bọn tao hồi dầm mình trong giao thông hào. Có đến cả tháng không được tắm. Mà đánh trận thì tắm vào lúc nào". Chú lại cười hồn nhiên, lại cầm kèn lên thổi.
Chú Phi kể: "Chiến dịch bước vào giai đoạn hai thì tao được phát một cái cuốc. Bọn mày tính, lính xung kích lăm lăm súng trường lưỡi lê tuốt trần mà cả tháng trời chỉ mỗi việc chúi đầu vào giao thông hào thì ức lắm. \m... bọn tao chuyển sang công tác khai triển hào giao thông. Ban ngày nằm khểnh hứng mưa lắng nghe tiếng pháo của địch thi nhau bay vèo vèo qua đầu. Đêm đến mới quay ra đào bới. Tao cầm cuốc nên được phân công đào đằng trước. Đất đào xong ủn về phía sau cho anh em khác hất lên thành. Cứ thế bọn tao dùi dũi như con bọ hung đêm đêm mở rộng vành hào giao thông. \m... tụi mày bảo cuốc cán dài thì nằm mà đào thế nào được ư? Chúng mày khôn nhưng mà chưa ngoan. Cái cán cuốc được bọn tao chặt ngắn lại chỉ vừa hai nắm tay thôi. Thấy chưa? Um... khôn lên một chút là được việc ngay...".
Mấy hôm sau mẹ tôi về quê. Chuyện đầu tiên mẹ nói là hết hè chúng tôi cũng không về Hà Nội nữa, "cả thành phố phải đi sơ tán. Chỉ ai có nhiệm vụ sản xuất mới được ở lại nội thành". Nhân nghe mẹ nói chuyện Mỹ ném bom tôi tồ tồ nói thẳng toẹt "Chú Phi là bộ đội gì mà sợ tiếng máy bay Mỹ lắm mẹ ạ". Tôi nói nhanh quá làm hai chị tôi không kịp ngăn. Mẹ tôi mặt buồn trông thấy, mẹ cúi đầu nói một mình "Cứ tưởng hơn mười năm rồi chú Phi đã tĩnh tâm trở lại". Mẹ chép miệng nói thế mà tôi đâu có hiểu.
(Còn nữa)
