Không đánh đổi bằng mọi giá
Cả cánh rừng bạt ngàn bỗng nhưng trọc lóc, nhiều thân gỗ vạm vỡ, bị cắt khúc đổ ngổn ngang, chặn nghẽn dòng suối Cà Len. Cảnh tượng kinh hoàng ấy đang diễn ra tại tiểu khu 411 (rừng phòng hộ khu tây huyện Ba Tơ - tỉnh Quảng Ngãi), thủ phạm là Công ty CP Đầu tư xây dựng Thiên Tân. Người dân bức xúc, còn chính quyền bất bình. Bởi dù công ty này được cấp phép xây dựng Công trình thủy điện Đắc Re, nhưng chưa được phép chuyển đổi các diện tích rừng phòng hộ, rừng tự nhiên để làm các công trình phụ trợ, thế nhưng chủ đầu tư đã đưa máy móc đến “trảm” với diện tích lên đến 176 ha. Hỏi chuyện người dân xã Ba Xa đau xót trước cảnh rừng bị phá, bộc bạch rằng ngay từ đầu không nên cho xây thêm công trình ảnh hưởng lớn đến như vậy.
Bất bình trước sự ngang nhiên của chủ đầu tư, ông Nguyễn Trọng-Giám đốc Ban quản lý rừng khu tây huyện Ba Tơ nói: “Phát hiện vụ việc, chúng tôi đã lập biên bản, yêu cầu dừng thi công để báo lên các cơ quan chức năng. Chúng tôi cũng lập chốt ngăn cản đơn vị này thi công. Vì lực lượng mỏng nên khi anh em nghỉ thì đơn vị thi công lại tiếp tục san ủi, mở đường!”.
Trước sự việc nghiêm trọng này, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Trần Ngọc Căng cho biết, đã yêu cầu Công ty CP Đầu tư xây dựng Thiên Tân dừng việc thi công dự án thủy điện Đắc Re, chờ hoàn tất hồ sơ, đồng thời chỉ đạo các ngành chức năng làm rõ. Lúc này, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Ngãi tiến hành điều tra, phát hiện chủ đầu tư tự ý thi công một phần mặt bằng khu vực nhà máy, một số vị trí của tuyến đường công vụ, nhưng sai với hồ sơ thiết kế. Nghiêm trọng hơn, chủ đầu tư còn thi công thêm một tuyến đường mới (không có trong hồ sơ thiết kế) đi qua rừng phòng hộ thuộc dự án JICA 2, thực chất là phá lấy gỗ, nên đã gây tác hại lớn đến khu rừng phòng hộ xanh tốt này.
Ở một địa phương khác là Đác Lắc, người dân đang xôn xao phản đối xây dựng Công trình thủy điện Đrăng Phôk do Công ty CP Đầu tư xây dựng và Ứng dụng công nghệ mới (TECCO) TP Hồ Chí Minh làm chủ đầu tư. Theo tìm hiểu, ngay từ năm 2007, UBND tỉnh Đác Lắc có Văn bản số 4670/UBND-CN đồng ý cho TECCO tiến hành khảo sát, thu thập số liệu về công trình thủy điện này với công suất chỉ có 26 MW, đến nay công việc đang tiếp tục được tiến hành, nhưng vấp phải sự phản đối gay gắt của người dân và các chuyên gia bởi xâm phạm đến vùng lõi Vườn quốc gia Yok Đôn. Ông Huỳnh Nghĩa Hiệp, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Yok Đôn giãi bày: “Không nên xây dựng thủy điện trong vùng lõi Vườn quốc gia. Bởi vì, theo tiền lệ, chưa từng có. Như vậy là phạm Luật Bảo vệ rừng”.
Để rộng đường dư luận, phóng viên Báo Nhân Dân cuối tuần đã liên hệ với ông Phạm Thái - Giám đốc Sở Công thương Đác Lắc, ông cho biết: Vấn đề mất rừng hay làm đảo lộn môi trường của dự án thủy điện Đrăng Phôk vẫn đang nghiên cứu. Chủ đầu tư và đơn vị tư vấn đang đánh giá tác động môi trường để trình Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN-MT) thẩm định. Hiện quyết định triển khai hay không vẫn phải chờ thêm ý kiến và cơ sở khoa học.
Loại bỏ “anh” yếu năng lực
Thực tế cho thấy đã có những dự án thủy điện trở thành mối nguy hại cho người dân và môi trường như An Khê-Kanak (Gia Lai); Sê-rê-pốc 4A (Đác Lắc), Thuận Hòa, Sông Miện 5 (Hà Giang)… Những hậu quả, nỗi bức xúc trong triển khai các dự án thủy điện nhỏ và vừa vẫn thường xuyên diễn ra. Lo ngại động rừng, ông Y Nô H’Wing, Phó buôn Đrăng Phôk, xã Krông Na (huyện Buôn Đôn) thốt lên: “Thủy điện nhỏ mà ảnh hưởng lớn thì không nên. Làm thế rầu lòng lắm. Bởi sẽ là gánh nặng cho vườn quốc gia, ảnh hưởng nhiều đến bà con”.
Rừng đang bị tàn phá để mở đường xây thủy điện.
Ông Y Nô H’Wing dẫn tôi ra mé rừng nơi có dòng sông Sê-rê-pốc, và nói về bài học đau đớn, chỉ cách đây ba năm thôi, Nhà máy thủy điện Sê-rê-pốc 4A đi vào hoạt động, đã khiến cho 22km sông Sê-rê-pốc trở thành “dòng sông chết”. Lúc đó, người ta cũng nói rất hay là đời sống người dân tốt lên, không ảnh hưởng đến nguồn nước và môi trường. Sự thật thì vùng lõi vườn bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Nhiều người dân ở khu vực Tây Nguyên cho rằng, việc xây dựng nhà máy, tạo nguồn điện cho phát triển kinh tế là nên làm, nhưng phải đánh giá được cái được, cái mất, không nên để ảnh hưởng quá lớn đối với người dân địa phương. Là lãnh đạo ngành dọc ở vùng núi phía bắc, ông Nguyễn Khắc Quyền, Giám đốc Sở Công thương Hà Giang cho hay: “Hà Giang có lợi thế thủy điện nhỏ, dưới 30 MW. Tuy nhiên chúng tôi đã loại các “anh” làm ảnh hưởng nhiều đến đất lúa, rừng”.
Thực tế thì cách đây ít năm trong chương trình của kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa VIII, tháng 11-2013, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về “Tăng cường công tác quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng, vận hành khai thác công trình thủy điện”, qua đó đã loại bỏ 424 dự án thủy điện vừa và nhỏ trong cả nước. Đồng thời, Chính phủ cũng giao các địa phương, mà trực tiếp là ngành công thương quản lý, cấp phép xây dựng các dự án vừa và nhỏ.
Tuy nhiên, phía các địa phương, trong quá trình khảo sát, cấp phép đã có sự tham mưu đề xuất chưa hợp lý, nên đã đưa nhiều dự án vào quy hoạch để rồi phải loại bỏ. Như tại Quảng Ngãi, hiện địa bàn có 26 dự án thủy điện vừa và nhỏ nằm trong quy hoạch được phê duyệt, bốn dự án đi vào hoạt động, bảy dự án bị loại bỏ, ba dự án khác đang xem xét loại bỏ. Riêng ở cấp huyện thì Sơn Hà phải “gánh” tới 18 dự án thủy điện. Hay tại Hà Giang, từ năm 2005, đã quy hoạch 72 dự án. Đầu năm 2013 đã phải loại 27 dự án ra khỏi quy hoạch. Theo nhiều chuyên gia, đó là những biện pháp tích cực để ngăn chặn sự nhiễu loạn của các dự án yếu năng lực.
Song, ở tầm nhìn xa hơn, để tiếp tục chấn chỉnh hoạt động khai thác thủy điện, Bộ TN-MT cho rằng, việc rà soát cần được làm chặt chẽ hơn. Ngay trong Báo cáo Môi trường chiến lược (số 4412/BTNMT-TCMT) về “Đề án Điều chỉnh quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia giai đoạn 2011-2020 có xét đến 2030” gửi Chính phủ, Bộ TN-MT kiến nghị rà soát kỹ các dự án thủy điện có mức độ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, rừng phòng hộ, trên cơ sở phân tích lợi ích để đưa ra khỏi vùng quy hoạch, đồng thời đề xuất tăng cường công tác quản lý, vận hành đối với các dự án đang hoạt động cho các địa phương.
Cân nhắc được và mất
Việc cân nhắc lợi hại, đầu tư ở mỗi dự án là trách nhiệm liên ngành, như nhiều chuyên gia phát biểu, nhưng thực tế vẫn để “lọt lưới” những dự án gây họa. “Do đó, việc quản lý ở cấp tỉnh là cực kỳ quan trọng. Về trách nhiệm thì cấp phép xây dựng do Sở Xây dựng, cấp phép đầu tư do Sở Kế hoạch và Đầu tư, thiết kế cơ sở và giám sát hoạt động do Sở Công thương. Rất rõ ràng”, ông Phạm Anh Dũng, Phó Cục trưởng Thẩm định và Đánh giá tác động môi trường (Tổng cục Môi trường) cho hay.
Nói thì dễ nhưng là cán bộ địa phương, không thể không tính đến bài toán kinh tế. Nhất là đối với các tỉnh nghèo, thủy điện đã góp phần vào tăng trưởng kinh tế không nhỏ, như lời ông Nguyễn Khắc Quyền, Giám đốc Sở Công thương Hà Giang bộc bạch: “Hiện ở Hà Giang, tiền thu vào ngân sách là tiền từ khai thác thủy điện, chứ khoáng sản đang trì trệ không thu thuế được đâu. Nhìn chung là được nhiều. Ngoài phát huy tiềm năng thì mỗi nhà máy cũng tạo việc làm cho từ 30 đến 40 lao động thường xuyên. Về mặt quản lý, chúng tôi đã xin ý kiến lãnh đạo tỉnh, chỉ đạo các doanh nghiệp phối hợp vận hành tốt các nhà máy đã hoàn thành, thanh toán tiền quỹ bảo vệ rừng”.
Cái lợi và cái hại luôn đi song hành nhau. Bởi thế, cần một cơ chế quản lý, vận hành liên cơ quan hiệu quả, để giảm thiểu thấp nhất cái hại, phát huy được mặt mạnh là điều vô cùng cần thiết trong khi Việt Nam chưa mạnh về các nguồn năng lượng khác, lại có lợi thế về thủy điện. “Những dự án đang vận hành, gần đây chúng tôi chỉ đạo tuân thủ điều tiết nước, vừa chạy phát điện, vừa ưu tiên phục vụ thủy lợi cho nhân dân. Không để người dân bị ảnh hưởng”, ông Trương Công Hồng, Phó Giám đốc Sở Công thương Đác Lắc cho hay.
Ông Trần Viết Ngãi, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam:
Từ năm 2009 đến nay, chúng tôi thấy nhà nhà đi làm thủy điện, tư nhân đi làm rất nhiều, trong khi năng lực kém. Những vấn đề dân sinh buộc chúng ta phải suy nghĩ, và đặt ra cho công tác quản lý, cấp phép, vận hành phải chặt chẽ hơn. Từ thực tiễn, tháng 10-2015, chúng tôi đã thành lập Hội Thủy điện vừa và nhỏ để kiểm soát, chỉ đạo các doanh nghiệp trồng lại rừng, củng cố quy trình vận hành hồ chứa.
