Chủ động nguồn nước, thích ứng hạn mặn

Các địa phương đang chủ động các giải pháp thích ứng, giải quyết bài toán thiếu nước ngọt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt.

Tích cực dự trữ nước cho đời sống, sản xuất

Trước nguy cơ hạn mặn, nhiều nông dân Đồng Tháp chủ động đào ao trữ nước bảo vệ vùng trồng cây ăn trái giá trị cao. Ông Trần Văn Sang (xã Tân Phong), là người tiên phong áp dụng giải pháp đào ao trữ nước bảo vệ cây sầu riêng mùa hạn mặn. Ao nước của ông Sang có dung tích khoảng
2.400 m³, được xây dựng ngay cạnh vườn sầu riêng rộng tám công đất. Đây vốn là khu đất mặt tiền có giá trị cao, nhưng ông vẫn quyết định đào ao để bảo đảm nguồn nước tưới ổn định cho vườn. Ông còn dùng ao để nuôi cá tai tượng, vừa cải thiện nguồn thu vừa tận dụng diện tích mặt nước.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, ở địa phương xâm nhập mặn mùa khô năm 2026 đến muộn hơn trung bình nhiều năm khoảng 15 ngày và muộn hơn năm 2025 khoảng 20 ngày. Song các cơ quan chuyên môn vẫn cảnh báo nguy cơ mặn gia tăng trong các tháng tới. Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp yêu cầu, các xã phường chủ động ứng phó phù hợp với từng khu vực. Tuyệt đối không để hạn mặn làm ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh; không để người dân, các cơ sở y tế, cơ sở giáo dục thiếu nước sinh hoạt.

Tại Cà Mau, dù đã có hệ thống kênh thủy lợi trữ nước khoảng 275 triệu m³ và hồ Khánh An gần 3,85 triệu m³, việc cấp nước sinh hoạt vẫn khó khăn do hệ thống chưa đồng bộ, nhiều công trình xuống cấp sau thời gian dài sử dụng. Nhiều khu vực nông thôn, người dân vẫn phải tự tìm cách bảo đảm nước sinh hoạt. Ứng phó, Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau đã phê duyệt Dự án cấp nước sinh hoạt cấp bách khu vực nông thôn giai đoạn 2026-2030. Theo đó, tỉnh sẽ xây dựng mới năm công trình và nâng cấp, mở rộng một công trình cấp nước, với tổng công suất khoảng 11.200m³/ngày đêm, phục vụ khoảng 6.000 hộ dân tại các xã: Biển Bạch, Đất Mới, Đất Mũi, Đá Bạc, Trần Văn Thời và Khánh An. Song song đó, tỉnh đang nghiên cứu phương án cấp nước quy mô lớn từ thượng nguồn sông Hậu nhằm bảo đảm nguồn nước ổn định lâu dài.

Tại thành phố Cần Thơ, dự báo xâm nhập mặn có thể gia tăng trong tháng 4/2026 nếu chưa xuất hiện mưa chuyển mùa, và phụ thuộc nguồn nước từ vận hành các hồ chứa thượng nguồn sông Mê Công đổ về. Ông Nguyễn Hoàng Anh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Thành phố tập trung phát triển các công trình trữ nước ngọt, ưu tiên sử dụng nước mặt, giảm khai thác nước ngầm, đồng thời bảo vệ và phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, ô nhiễm. Trong kế hoạch trung hạn 2026-2030, Cần Thơ dự kiến triển khai các dự án xây dựng công trình khai thác, xử lý nước mặt quy mô lớn, với công suất từ 20.000 m³/ngày đêm trở lên tại các địa bàn nông thôn.

Còn tại An Giang, theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, tỉnh đã chủ động vận hành có hiệu quả hệ thống cống trên địa bàn và phối hợp Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi miền Nam vận hành các cống: Cái Lớn, Cái Bé, Xẻo Rô, phối hợp với Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi An Giang vận hành hệ thống cống để ngăn mặn, giữ ngọt hợp lý theo yêu cầu thực tế tại từng thời điểm sản xuất của từng khu vực. Việc vận hành cống, âu thuyền Vàm Bà Lịch được tổ chức nhiều đợt nhằm cắt đỉnh triều, kiểm soát mặn và trữ nước ngọt hiệu quả.

Thay đổi tư duy trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước

Hạn mặn đang diễn biến ngày một gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước. PGS, TS Nguyễn Phú Quỳnh - Phó Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền nam thông tin: Theo các kịch bản dự báo, ranh mặn tiếp tục lấn sâu vào nội đồng những năm tới. Trên sông Tiền, độ mặn 4g/l vào sâu khoảng 52 km (năm 2020), có thể tăng lên 55,5km vào năm 2030 và khoảng 62,5km vào năm 2050. Bình quân, ranh mặn sẽ tăng thêm khoảng 3,3km vào năm 2030 và 6,7km vào năm 2050.

Trước thực trạng này, PGS, TS Nguyễn Phú Quỳnh cho rằng, cần chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, coi nước mặn, nước lợ và nước ngọt đều là tài nguyên. Quản lý nước phải chuyển từ đơn lẻ theo công trình sang liên vùng, liên tỉnh, hướng đến quản trị hiện đại. Các giải pháp trọng tâm gồm nâng cao năng lực dự báo, vận hành liên thông hệ thống thủy lợi, tổ chức sản xuất linh hoạt theo điều kiện nguồn nước, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý.

Về công trình, PGS, TS Nguyễn Phú Quỳnh cho rằng, cần tiếp tục đầu tư các dự án kiểm soát mặn, xây dựng hệ thống kiểm soát tại các sông lớn, nâng cấp đê biển và phát triển các công trình chuyển nước, kết nối nguồn nước giữa các vùng. Đồng thời, chú trọng các giải pháp trữ nước quy mô lớn trong hệ thống kênh rạch và quy mô nhỏ tại hộ dân như ao, mương, ruộng.

PGS, TS Lê Anh Tuấn - Giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, chuyên gia trong lĩnh vực tài nguyên nước, môi trường nêu quan điểm: Việc tổ chức sản xuất linh hoạt theo điều kiện nguồn nước, lập các kịch bản ứng phó theo trữ nước ngọt dưới lòng đất (các tầng nước ngầm) là giải pháp có thể mang lại hiệu quả, giúp người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long có đủ nguồn nước ngọt sử dụng trong mùa khô qua các năm. Theo ông Tuấn, trữ nước ngọt dưới lòng đất là giải pháp được thực hiện tốt ở Mỹ để giải quyết vấn đề thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn vào đất liền. Một nhà máy có chi phí đầu tư khoảng 1 tỷ đô-la và cung cấp nước được cho khoảng 2,5 triệu người dân. Nếu ở Đồng bằng sông Cửu Long đầu tư làm năm nhà máy như thế có thể giải quyết được tình trạng thiếu nước sạch sử dụng ở vùng ven biển ■