Thế giới phẳng và sự phẳng hóa
Chính cha đẻ của Thế giới phẳng (Nxb Trẻ, 2005), T.L. Phrít-man (Thomas L. Friedman), gần đây đã chia sẻ với thế hệ trẻ Việt Nam rằng: Quan điểm "thế giới là phẳng" trước đây của ông là sai, vì thế giới phẳng hơn nhiều so với tôi từng nghĩ", "Toàn cầu hóa có thể làm gia tăng hoặc nhạt nhòa bản sắc. Văn hóa yếu thì sẽ bị quét sạch, nhưng văn hóa mạnh thì sẽ càng lớn mạnh". Theo tác giả cuốn sách, các nền văn hóa nên cố gắng tô đậm bản sắc thay vì phủ nhận xu hướng "phẳng".
Để làm rõ một số đặc điểm nổi bật về hiện tượng toàn cầu hóa (văn hóa), chúng tôi tập trung khảo sát hai cuốn sách, một đại diện cho tính địa phươngvà một tiêu biểu cho tính quốc gia, đã hợp thức hóa các diễn ngôn về hiện tượng này: Văn học nghệ thuật TP Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập - toàn cầu hóa(Nxb Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2007); Tính dân tộc và tính hiện đại trong văn học nghệ thuật hiện nay (Nxb Chính trị quốc gia, H, 2010).
Trước hết, toàn cầu hóa vừa thúc đẩy giao lưu vừa đe dọa các thực thể văn hóa giàu bản sắc, trở thành một vế đối trọng với "tinh thần yêu nước và ý thức bảo vệ văn hóa dân tộc" - những thứ được diễn giải như là cơ sở tạo ra sức sống cho các khu vực hoặc cả nền văn học nghệ thuật: "Bước vào thời kỳ hội nhập, đời sống văn học nghệ thuật TP Hồ Chí Minh đang có những cơ hội phát triển, nhưng đồng thời phải đối mặt với nhiều thách thức. Có thể nói, hiện nay một "làn sóng triều cường"của những cái ti tiện, thấp hèn đang tràn vào "lục địa" văn học nghệ thuật. Nó như cơn sóng thần, có khả năng không chỉ xói mòn nền văn hóa truyền thống của chúng ta, mà có thể làm tiêu tan thành tựu của đời sống văn học nghệ thuật thành phố mà chúng ta đã từng dày công xây đắp". Phương châm ứng xử của văn học khu vực, văn học địa phương được định hướng nằm trong quan điểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, tức là từ trung ương đến địa phương áp dụng nhất quán, ở đó Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" trở thành kim chỉ nam cho mọi hành động.
Ở đây, bộc lộ rõ nhu cầu bảo vệ bản sắchơn đề cao xu hướng hiện đại hóa văn học. Xét trong tương quan với nhu cầu ấy, thái độ lúng túng, hữu khuynh, né tránh, ngại va chạm, không chủ động định hướnggiáo dục thẩm mỹ cho công chúng, không kịp thời đấu tranh chống các tư tưởng phản động, đồi trụy, lệch lạc của người làm lý luận phê bình văn học chẳng hạn, sẽ không phù hợp với tinh thần giữ gìn, phát huy bản sắc, thậm chí khó có thể bảo vệ được bản sắc địa phương, bản sắc dân tộc trước những áp lực lớn từ bên ngoài.
Bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trước "các cuộc xâm lăng văn hóa", trước các âm mưu "thôn tính, nô dịch văn hóa" toàn cầu, ở địa phương cũng được nhìn nhận như một vấn đề thời sự, quan hệ đến sự độc lập tự do của dân tộc. Theo định hướng đó, nhà văn cần quan tâm viết về truyền thống, tôn vinh quá khứ hào hùng, cuộc kháng chiến vẻ vang thần kỳ của dân tộc, tôn vinh tình nghĩa đồng bào, đồng đội cùng quan hệ quốc tế lý tưởng trong kháng chiến. Chống tư tưởng sùng ngoại, chống nhập siêu văn hóa/văn học -những tư tưởng độc hại, có thể làm "băng hoại cả một cộng đồng, một xã hội" là một trong những chiến lược tự sự nổi bật của các diễn ngôn kêu gọi tăng cường, bảo vệ bản sắc.
Ngoài ra, việc chỉ trích các tác phẩm không giúp vào việc kiến tạo tính dân tộc, không tôn vinh hình ảnh - giá trị của dân tộc, không thể hiện được lòng tự trọng dân tộc hoặc làm cho nước khác "hiểu sai", "hiểu méo mó" về con người Việt Nam, đất nước Việt Nam, bản sắc Việt Nam nhưng vẫn được dịch, quảng bá, giới thiệu rộng rãi ra nước ngoài... cũng là một chủ đề đáng chú ý trong các diễn ngôn địa phương về sự giao lưu, trao đổi văn học nghệ thuật. Trong các quan điểm địa phương, vấn đề giữ gìn, kiến tạo bản sắc ngôn ngữ còn khá mờ nhạt, đôi khi có xu hướng bảo thủ và chống các "từ lạ" một cách thái quá.
Đảng và Nhà nước ta đều khẳng định: Quá trình toàn cầu hóa về kinh tế có nguy cơ dẫn đến xung đột với việc bảo tồn bản sắc và đa dạng văn hóa trên phạm vi toàn thế giới. Chủ trương của chúng ta là chủ động và tích cực hội nhập, mở rộng hợp tác quốc tế về văn hóa, chọn lọc tiếp thu các giá trị tinh hoa văn hóa của nhân loại làm phong phú cho văn hóa đất nước, thúc đẩy văn hóa phát triển đồng thời "nêu cao lòng yêu nước, tự tôn dân tộc, giữ gìn truyền thống, bản sắc dân tộc", đấu tranh chống khuynh hướng đồng hóa về văn hóa; để kinh tế phát triển bền vững cần gắn với phát triển văn hóa; "Trên cơ sở giữ gìn, phát triển, phát huy những giá trị của văn học, nghệ thuật dân tộc, tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn, khoa học, tiến bộ của nước ngoài, đồng thời kiên quyết ngăn chặn, làm thất bại âm mưu, thủ đoạn áp đặt, xâm lăng văn hóa của các thế lực thù địch"...
Các diễn ngôn đại diện cho tính quốc gia trong cuốn sách Tính dân tộc và tính hiện đại trong văn học nghệ thuật hiện nay (2010) cơ bản đều bám sát tư tưởng đó. Nếu so sánh với các diễn ngôn địa phương, chúng ta thấy cuốn cách nói trên đã có ứng xử hài hòa hơn, không còn đối lập máy móc giữa sự hiện đại hóa và nhiệm vụ giữ gìn bản sắc dân tộc, đối lập giữa tính dân tộc và tính nhân loại. Ở đó, công cuộc hiện đại hóa đã được coi trọng, nội hàm khái niệm bản sắc đã được mở rộng thêm, phạm vi của sự tạo tác bản sắc được hình dung gồm cả bản sắc dân tộc và bản sắc cá nhân, hiện tượng toàn cầu hóa được định nghĩa lại theo hướng loại trừ nét nghĩa "thay thế", bởi "thay thế văn hóa là xâm lăng văn hóa"; trong khi các diễn ngôn địa phương thiên về bảo vệ, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, một bản sắc văn hóa dân tộc tĩnh, bền vững.
Nhà văn - một chủ thể văn hóa
Với tư cách chủ thể văn hóa, nhà văn không đứng ngoài quá trình toàn cầu hóa văn hóa, không chỉ thụ hưởng các di sản mà còn sáng tạo ra các giá trị văn hóa, không chỉ chịu sự tác động của quá trình toàn cầu hóa mà còn tham gia vào dự án toàn cầu hóa văn hóa đó theo các cách khác nhau, chẳng hạn thúc đẩy việc tạo ra một ngôn ngữ có tính biểu trưng toàn cầu, thúc đẩy sự trao đổi thông tin, tiếp biến văn hóa, sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa, các xã hội, các quốc gia.
Với tư cách chủ thể của văn hóa, nhà văn cần đặt ra và lý giải những vấn đề bức thiết của toàn cầu hóa văn hóa, toàn cầu hóa thông tin, thể hiện những vấn đề ấy bằng ngôn ngữ văn học, đặc biệt là phải góp phần kiến tạo nên một hệ giá trị mới, giàu giá trị nhân văn và phải tạo tác những bản sắc (bản sắc cá nhân, bản sắc dân tộc).
Một tác phẩm ngang tầm thời đại, lúc này, có thể là tác phẩm về một cuộc khủng hoảng/đảo lộn bản sắc, đi tìm bản sắc, bảo vệ bản sắc hoặc sự đối thoại giữa các nền văn hóa và nguy cơ bị mất bản sắc riêng biệt của các dân tộc. Tác phẩm ngang tầm thời đại lúc này có thể là tác phẩm kiến tạo thành công bản sắc dân tộc đa bội bằng một ngôn ngữ tinh tế, độc đáo, hấp dẫn. Cũng có thể là tác phẩm viết về một cuộc tìm kiếm ngôn ngữ chung, tiếng nói và cách nhìn chung giữa các "công dân toàn cầu", tức là viết về những thách thức văn hóa mới đối với mọi người hiện nay, thách thức, đe dọa về văn hóa ở cấp độ Nhà nước - quốc gia lại chính là thách thức chính trị.
Văn hóa và truyền thông có thể là nguyên nhân gây ra sự bất ổn, chiến tranh, xung đột sắc tộc, làm suy giảm lòng tin... Cũng theo D. Vôntơn, tác giả Toàn cầu hóa văn hóa, thì "Đối với đa số nước nghèo, độc lập về chính trị trở nên bất lực trước toàn cầu hóa kinh tế. Điều đó không có nghĩa là độc lập về chính trị đứng hàng thứ hai, mà có nghĩa rằng, nếu không tôn trọng bản sắc văn hóa, độc lập về chính trị sẽ yếu đi. Sự tôn trọng bản sắc văn hóa thường là nhân tố chủ yếu để giữ gìn độc lập".
Vẫn biết rằng, nhà văn của mọi dân tộc không thể đứng ngoài những vấn đề của văn hóa, chính trị, của quốc gia, dân tộc đó, nhưng đến nay,"văn học thế giới nói về vấn đề chung sống giữa các nền văn hóa rất hạn chế. Nó chỉ đề cập đến những chủ đề cổ điển của Unesco ("đối thoại giữa các nền văn hóa"), hoặc chủ đề văn học hay triết học của sự pha tạp hay của chủ nghĩa thế giới". Đó là những vấn đề rất đáng suy nghĩ.
| Nhà văn không đứng ngoài quá trình toàn cầu hóa văn hóa, không chỉ thụ hưởng các di sản mà còn sáng tạo ra các giá trị văn hóa; không chỉ chịu sự tác động của quá trình toàn cầu hóa mà còn tham gia vào dự án toàn cầu hóa văn hóa đó theo các cách khác nhau... |
