Thợ gõ sầu riêng đang vào mùa bận rộn nhất năm.
Tiếng chim gõ kiến trên cây sầu riêng
Nguyễn Long Thiên Phúc thoăn thoắt trên cây sầu riêng dường như sai quả nhất nhì một vườn sầu, tay cầm con dao nhỏ. Đầu tiên anh nheo mắt nhìn bao quát một lượt, rồi bắt đầu leo tới quả sầu riêng gần nhất, lấy cán dao gõ nhẹ lên vỏ quả. Tiếng kêu bộp bộp phát ra, anh mới bắt đầu đưa một đường dao dứt khoát. Quả sầu riêng rụng xuống, phía dưới, một người trong đội đã sẵn sàng đeo găng tay để chụp lấy, thu gọn lại đưa lên xe rùa chở ra bãi tập kết. Mỗi cây sầu riêng đều có một cặp thợ gõ - thợ chụp như vậy. Vào mùa cao điểm, mỗi vườn có thể có tới chục đội, liên tục đi từ cây này qua cây khác.
Việc thu hoạch sầu là một quá trình kết hợp của mọi giác quan. Đầu tiên là nhìn - đánh giá quả sầu dựa trên cuống và các gai sầu. Quả sầu khi chín gai bung ra hết, đầu nhọn gai chuyển đậm, gân quả phải rõ màu xanh. Rồi sau đó mới tới tiếng, khi gõ dao tiếng dao phải có độ bồng. Rồi tới nghe, dựa trên âm thanh khi cán dao gõ vào vỏ quả. Có khi cả ngửi, đánh giá mùi vị sầu ngay khi quả còn trên cây. Cả khu vườn rộng lớn, vẫn nghe rõ những âm thanh lộp bộp của người thợ trên những cành cây, hệt như tiếng mấy chú chim gõ kiến.
Trong kíp thợ gõ - chụp, thợ gõ là người quan trọng hơn cả. Quả sầu cắt đúng thời điểm hay không sẽ phụ thuộc vào cảm nhận sau mỗi âm thanh phát ra từ tay người thợ. Nghề này không có chuẩn rõ ràng, chẳng xác định được phải học bao lâu, bao lâu mới thành nghề. Anh Phúc bảo anh chỉ cần học 2-3 ngày là đã bắt đầu thực hành gõ và cắt sầu, tỷ lệ chính xác cao rồi. Nhưng cũng có người, ở ngay trong đội anh, dù đã theo nghề vài tháng nay vẫn chưa đủ tự tin lên thợ gõ.
Mỗi vùng, sầu riêng đều có những đặc tính riêng thách thức các thợ gõ. Trong các vườn sầu riêng, sầu riêng ở Đắk Nông được xem là khó đoán tuổi nhất. “Thời tiết Đắk Nông lạnh hơn các vùng khác, sầu chín không đều, nếu chỉ dựa vào một phần như nhìn hoặc nghe tiếng gõ thì đều dễ bị sai số”, anh Phúc kể.
Võ Quốc Thành, người có thể coi như đội trưởng cả đội thợ sầu, cũng là người đứng ra thu mua cả vườn sầu lần này cho hay, thợ gõ sầu chỉ cần thử việc một buổi là có thể đánh giá trình độ. “Kể cả non kinh nghiệm nhưng có năng khiếu thì nhìn là biết ngay”, Thành cho biết. Với thợ chưa đủ trình độ, Thành sẽ xếp cho cắt ở những vườn tơ, là những vườn mới có lứa quả đầu, độ chín đồng đều. “Vườn già sầu nhìn không đều, thợ phải có nghề mới được”, Thành lý giải. Sai số cho phép của mỗi thợ sầu, như đội của Thành chỉ khoảng 2%. Nghĩa là 100 tấn sầu riêng, nếu có quá hai tấn nhận định sai, thợ gõ sẽ phải đền bù chênh lệch. “Nghề này cũng khó chỉ cho nhau, có thể hướng dẫn thợ mới kinh nghiệm cắt nhưng nghe tiếng dao gõ vào sầu để đoán tuổi sầu thì còn tùy khả năng mỗi người”, Thành bày tỏ. Đội của Thành cắt sầu chủ yếu để xuất khẩu, trái không được quá chín vì còn cần thời gian vận chuyển, nhưng cũng không được quá non để bảo đảm độ ngon của quả. Điều đó lý giải tại sao các ông chủ đều sẵn sàng chi trả cao để thuê thợ gõ sầu giàu kinh nghiệm.
Thậm chí, kể cả ông chủ đội thu mua có khi cũng phải là thợ gõ để kiểm soát được việc thu hoạch. Bản thân Thành cũng là một thợ gõ hơn chục năm. Ban đầu, Thành mở một vựa sầu riêng, chuyên thu mua sỉ sầu riêng trên cả nước. Rồi Thành cũng bắt đầu leo sầu và gõ sầu như mọi người thợ chuyên nghiệp. Bây giờ, dù công việc chính là chỉ đạo thợ cắt, nhưng thi thoảng Thành vẫn leo lên cây thị phạm cho một vài thợ mới vào nghề. Thành kể, thời gian đầu anh cũng phải đền nhiều, bài học đánh vào kinh tế thường nhớ lâu. “Khi gõ chuôi dao, nếu quả chưa tới tuổi cắt thì dội dao vào nó sẽ kêu boong, cảm giác bật ra”, Thành mô tả. Những thợ lành nghề như Thành, như Phúc một ngày cắt vài trăm cân là bình thường.
Những ngày rong ruổi
Sầu riêng bây giờ gần như có quanh năm. Nghĩa là cả năm, đội thợ của Thành sẽ rong ruổi khắp các vùng sầu riêng trên cả nước. “Chỉ có đúng một tháng Tết là thợ sầu nghỉ, vì mình cần nghỉ Tết chứ không phải hết việc”, Thành cho biết. Các vùng Tây Nguyên, miền Đông Nam Bộ cho tới miền Tây Nam Bộ đều in dấu chân những thợ sầu. Vườn Thành thu mua lần này thuộc xã Nha Bích, TP Đồng Nai, thuộc địa phận tỉnh Bình Phước (cũ), đã được 140 ngày. Trong khi bình thường, vườn sầu Bình Phước khoảng 115 ngày là có thể có lần cắt đầu. Nếu để quá là không thể đủ độ đóng hàng xuất khẩu. Cả thợ cắt lẫn chủ vườn sầu riêng đều tỏ ra sốt ruột. Suốt cả buổi, họ làm việc rất khẩn trương, gần như không có thời gian nghỉ. Thế nên thợ sầu riêng cũng có KPI, có tiến độ nhất định, chứ không thể đủng đỉnh như người ta vẫn nghĩ về công việc chân tay.
Hiện, Thành dẫn một đội 8 cặp cố định, đã 4 tháng này họ chưa về nhà. Họ đã quen với những hành trình. Các mùa khác, thợ có thể tranh thủ về thăm gia đình khi việc giãn ra, nhưng hiện các nhà vườn sầu riêng đang vào vụ, họ làm liên tục trong ngày. “Thu muộn là sầu sẽ bị chín quá, không thể xuất khẩu được”, Thành lý giải. Những vườn sầu thế này phần lớn sẽ đưa đi xuất khẩu, thị trường chính tại Trung Quốc. Thành kể năm trước, khi phía Trung Quốc siết tiêu chuẩn hoa quả nhập khẩu, Thành bị ùn ứ hai xe container, thiệt hại chừng 6 tỷ đồng. Nhưng Thành cũng nói đó không phải con số lớn nhất. Nghề làm sầu có lúc được thì thu rất cao, mất cũng mất rất lớn. Một người thợ gõ, dù chỉ loanh quanh cắt sầu thuê, vào dịp cao điểm có thể thu nhập tới 50-60 triệu đồng/tháng. Thợ chụp cũng có thể có thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng. Võ Quốc Thành nói, riêng thời điểm hiện tại, công ty anh cùng lúc có 6 đội thu mua ở Tây Ninh, Bình Phước (cũ) và Đồng Nai, mỗi đội gồm 8 cặp thợ gõ - chụp. Thu hoạch trung bình khoảng 60 tấn/ngày. Năm ngoái, Thành thu mua phải vài ngàn tấn quả. “Khỏe nhất là mấy vùng có mã vạch rồi, sầu cứ thế mà xuất khẩu”, Thành kể.
Giữa trưa nắng, vườn sầu vẫn vọng tiếng lộp bộp, mùi từ những quả sầu riêng thơm nức, xe chở sầu chạy qua lại rộn ràng. Năm nay sầu riêng Bình Phước đẹp quả, vỏ mỏng, hứa hẹn một mùa sầu ngon lành. Cánh thợ vẫn đang miệt mài cắt cho hết vườn. “Nay Bình Phước chứ mốt qua Đồng Nai rồi”, Thành bảo.
