Khu công nghiệp hơn 20 năm "bức tử" môi trường (kỳ 1)

Khói đen nặng mùi, kênh hôi thối, không khí ngột ngạt, nguồn nước và đất canh tác bị ảnh hưởng nặng nề, suốt nhiều năm qua, người dân tại hai xã Bình Lợi và Tân Nhựt, Thành phố Hồ Chí Minh phải thấp thỏm sống với trăm nghìn mối lo. Phương thức xả thải kiểu “sống chết mặc bây” của nhiều đơn vị thuộc Khu công nghiệp và khu Tiểu thủ công nghiệp (KCN-TTCN) Lê Minh Xuân khiến cộng đồng dân cư ám ảnh, chẳng biết khi nào đến lượt mình… mắc bệnh.

Đâu rồi ngày xưa?

Theo thông tin nhận được, chúng tôi có mặt tại xã Tân Nhựt sớm ngày 16/7. Thấy có người lạ ghé thăm quán nước gia đình, chị Lài vội lấy khăn lau bàn, ái ngại nhìn khách, nói kiểu phân bua: “Nhà cạnh KCN lại sát kênh nên mùi lúc nào cũng nồng nặc. May là chiều qua mưa suốt, nước loãng bớt chứ bình thường giờ này hôi đến nhức đầu, ngồi không đã thấy khó thở”.

Ly cà-phê sữa và cam vắt đặt trên bàn, thế nhưng, hương thơm của các món giải khát đã hoàn toàn bị mùi kênh cách đó tầm chục mét lấn át, khiến khách lắc đầu ngán ngẩm, uống vội còn đi. Quán xá vắng tanh.

Gia đình chị Lài sống ở xã Tân Nhựt từ lâu lắm rồi. Nhờ xa thành phố nên không khí trong lành, bình yên. Việc trồng lúa và hoa màu thuận lợi do kênh bao phủ, nước giếng dồi dào. Thế nhưng, vào quãng năm 2005, từ ngày KCN-TTCN Lê Minh Xuân xuất hiện, mọi thứ xáo trộn đến mức chẳng biết đâu mà lần. Liếc nhìn mảnh đất trống cạnh nhà phải bấm bụng bỏ hoang mười mấy năm nay, chị Lài tặc lưỡi, giọng buồn thiu: “Từ ngày KCN này đi vào hoạt động, gia đình tôi trồng lúa được thêm vài năm thì ngưng hẳn vì đất và nước ô nhiễm nặng, không thể làm gì. Ban đầu phản ánh, họ gửi chút tiền đền bù, hứa khắc phục mà có thấy thay đổi gì đâu. Ngày trước dùng nước giếng thoải mái, chỉ sau mấy năm, chẳng ai dám đụng vào. Trẻ con, người già ho suốt, rồi nổi đủ loại mẩn ngứa. Nước kênh đen thui, mùi khó chịu, sáng sớm có đoạn còn bốc khói, nhìn thôi đã sợ”.

Sống cạnh kênh 9, suốt nhiều năm nay, vợ chồng anh Nguyễn Anh Tuấn (tên nhân vật đã được thay đổi - PV) phải liên tục đưa con đi bác sĩ khám da liễu và bệnh liên quan đến đường hô hấp. Chỉ tay về Khu TTCN Lê Minh Xuân cách đó không xa, người đàn ông trung niên lắc đầu, kèm theo tiếng thở dài đầy ngao ngán.

Bên trong nhà, mấy đứa trẻ thi nhau ho. Anh Tuấn kể, ban đầu khi thấy các công ty, nhà xưởng xả khói đen ngòm, khét lẹt, dân cùng nhau phản ánh lên thì họ làm màng lọc để trấn an. Tuy nhiên, tuân thủ được một thời gian lại ngưng. Tưởng chỉ có vậy, nhưng không, tiếp theo là ô nhiễm nguồn nước trầm trọng. Dòng kênh đầy cá trước nhà anh Tuấn từng là nơi hóng mát lý tưởng của người dân trong vùng giờ thành nỗi ám ảnh, chẳng ai muốn dừng chân. Nắng hay mưa, vẫn chỉ có bầu không khí nặng mùi quẩn quanh, án ngữ. Dù mỗi nhà đã tìm cách xử lý nhưng đâu lại vào đấy, họ chỉ biết sống chung với tình trạng ô nhiễm đang ngày càng diễn tiến nặng nề. Phản ánh đủ kiểu vẫn không cải thiện, anh Tuấn ngậm ngùi tiếc nuối những ngày xưa, khi kênh vẫn xanh, nhìn đâu cũng thấy cá bơi, khi cây lúa vẫn đạt năng suất cao, đủ nuôi sống gia đình.

Từ nhà anh Tuấn, đi ngược lên đầu kênh 9, vòng qua kênh 8, sắc đen và độ nồng nặc mỗi lúc một tăng. Tại nhiều điểm, mùi hóa chất đậm đặc đến mức khó thở, xuất hiện bọt kèm màu sắc bất thường. Dọc hai bên kênh vẫn có nhiều nhà dân sinh sống, đa phần đóng cửa, có nhà bố trí thêm màn chống bụi. Một ông cụ đang đi đổ rác, lên tiếng nhắc nhở: “Đừng đứng lâu, nhức đầu và buồn nôn đó. Dân khu này sống chung với cảnh ô nhiễm bao năm nay mà còn bệnh lên bệnh xuống, chớ có chủ quan, toàn hóa chất, kim loại độc hại”. Nói xong, ông lật đật vào nhà, kéo rèm, khóa cửa.

Kết quả đo đạc, phân tích mẫu môi trường nước mặt tại 5 con kênh thuộc nhiều vị trí khác nhau trong KCN-TTCN Lê Minh Xuân do cơ quan chức năng thực hiện cách đây không lâu cho thấy, nhiều thông số vượt quy chuẩn QCVN 08:2023/BTNMT, chỉ đạt mức D - mức thấp nhất trong các mục phân loại đánh giá chất lượng nước. Chất lượng nước loại này có thể gây ảnh hưởng lớn đến cá và các vi sinh vật do nồng độ oxy hòa tan thấp, nồng độ chất ô nhiễm cao.

Con số báo động

KCN-TTCN Lê Minh Xuân do Công ty TNHH MTV Đầu tư Kinh doanh nhà Khang Phúc là chủ đầu tư và kinh doanh hạ tầng. Diện tích đất sử dụng thực tế của KCN là gần 100 ha và khu TTCN là khoảng 15,9 ha. Diện tích đất đã cho thuê của KCN là 66,23 ha (chiếm 66,23%) và khu TTCN là 10,5 ha (chiếm khoảng 66%). Tỷ lệ diện tích lấp đầy của KCN-TTCN này là 100%, tổng số lao động gần 8.600 người.

Đến nay, số dự án đã được cấp phép đầu tư vào KCN là 142/164 dự án. Trong đó, 162 cơ sở đang hoạt động và hai dự án chưa triển khai. Khu TTCN có 110 cơ sở đang hoạt động. Các ngành nghề được chấp thuận đầu tư và đang hoạt động tại KCN-TTCN Lê Minh Xuân thuộc loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường như: Chế biến và bảo quản thịt, hải sản; dệt, nhuộm, thuộc da; sản xuất thuốc trừ sâu và hóa chất dùng trong nông nghiệp; in ấn; sản xuất chất nhuộm và chất màu; đúc kim loại màu, luyện bột kim loại, tái chế kim loại; xử lý và tiêu hủy rác độc hại; thu gom rác y tế; sản xuất phân bón… Việc xử lý nguồn nước, rác và khí thải chưa đạt chuẩn từ KCN quy mô lớn này đã và đang tác động tiêu cực đến nhịp sinh hoạt, sức khỏe cũng như khả năng phát triển kinh tế của người dân. Càng gần KCN, đặc biệt là khu TTCN, chất lượng không khí, nguồn nước càng bị kéo giảm, khiến nhiều hộ gia đình bất an.

Theo kết quả khảo sát từ cơ quan chức năng, vị trí ô nhiễm nhất là kênh C12, đoạn nằm đối diện và tiếp giáp với KCN-TTCN Lê Minh Xuân. Đơn vị khảo sát xác định, các nguồn phát thải trong KCN-TTCN là nguyên nhân chính gây ảnh hưởng đến môi trường nước mặt chung quanh. Mẫu nước mặt lấy tại kênh C12 có thông số BOD5 vượt 61,4 lần (BOD5 là chỉ số biểu thị lượng oxy cần thiết để vi sinh vật phân hủy các chất hữu cơ có trong nước. BOD5 càng cao chứng tỏ lượng chất hữu cơ trong nước lớn, nguồn nước bị ô nhiễm nặng và lượng oxy hòa tan sẽ bị suy giảm mạnh).

Chỉ số COD vượt 47,15 lần. COD (nhu cầu oxy hóa học) cũng là chỉ số dùng để đo lường mức độ ô nhiễm nước, đặc biệt là nguồn nước chịu tác động bởi chất thải công nghiệp). Ngoài ra, mẫu nước mặt tại kênh C12 còn có TSS (tổng chất rắn lơ lửng) vượt 1,9 lần; Fe (sắt) vượt 25,66 lần; Amoni (trạng thái hóa trị của nguyên tố Nitơ) vượt 17,43 lần; E.Coli (vi khuẩn sống trong đường tiêu hóa của người và động vật) vượt 22,5 lần… Mẫu nước mặt lấy tại kênh B, cách KCN-TTCN Lê Minh Xuân 500m về phía nam cũng có các thông số vượt ngưỡng đáng báo động như BOD5 vượt 64,1 lần; COD vượt 49,75 lần.

Mẫu nước thải tại hố ga nước thải trên đường số 8, KCN Lê Minh Xuân có độ chênh cực lớn so tiêu chuẩn đấu nối nước thải của KCN. Đáng chú ý, thông số BOD5 vượt gần 2.800 lần; COD vượt hơn 1.041 lần; TSS vượt gần 515 lần; Ni (Niken) vượt khoảng 198 lần; Cadimi (một kim loại nặng cực kỳ độc hại) vượt 66 lần; Fe vượt 72 lần; tổng dầu mỡ khoáng vượt gần 1.400 lần. Mẫu nước thải tại hố ga đấu nối nước thải của Công ty TNHH Thuộc da Đặng Tư Ký, một đơn vị thuộc KCN Lê Minh Xuân có BOD5 vượt 163,5 lần; COD vượt 64,2 lần; TSS vượt 6,17 lần; Crom III (kim loại nặng phát sinh chủ yếu từ các ngành xi mạ, thuộc da, dệt nhuộm và sản xuất hóa chất) vượt gần 21 lần; Sunfua (hợp chất của lưu huỳnh với các nguyên tố khác) vượt 67,7 lần; Amoni vượt 17,84 lần…

Trong khi đó, mẫu nước thải tại hố ga đấu nối nước thải của Công ty TNHH MTV SX TM Trọng Ân thuộc khu TTCN Lê Minh Xuân có mức pH = 2,33. Đây là mức pH (thước đo độ axit hoặc kiềm của các chất tan trong nước) nằm ngoài ngưỡng cho phép, sát ngưỡng nguy hại. Các thông số khác như BOD5 vượt 7,62 lần; COD vượt 2,93 lần; Fe vượt 540,5 lần; Zn (kẽm) vượt 113,4 lần. Nhiều công ty, cơ sở sản xuất tại khu vực này cũng được xếp vào danh sách “vượt ngưỡng” rất nhiều thông số về nước thải sau quá trình kiểm tra đột xuất của cơ quan chức năng.

(Còn nữa)