Trong xưởng của nghệ nhân Lê Bá Linh (Tư Bốn) ở làng sơn mài Tương Bình Hiệp (phường Chánh Hiệp, TP Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cũ, nay là phường Chánh Hiệp, TP Hồ Chí Minh) vẫn còn rất nhiều hiện vật đã nằm phải vài chục năm. Những chiếc bình trơn hình dáng độc đáo, màu sắc đa dạng, đặc trưng của những sản phẩm xuất khẩu Trung Đông. Lại có những sản phẩm đã từng có mặt ở nhiều khách sạn hàng đầu thế giới.
Đã có một thời, sơn mài Bình Dương nổi danh xa gần bởi tính ứng dụng, sự nhanh nhạy với các thị trường trong và ngoài nước. Đô thị hóa đã khiến một ngôi làng truyền thống gần biến mất, và sự sống của một nghề cũng đang dần mai một.
Làng sơn mài không còn làng
Giai đoạn hoàng kim của sơn mài Tương Bình Hiệp là khoảng 1945-1975 và thập niên 1980-1990. Nghĩa là đã có vài năm, sơn mài Bình Dương vì những biến động chính trị mà rơi vào khoảng lặng. Những sản phẩm Tương Bình Hiệp sôi động trở lại khi đất nước vào thời kỳ đổi mới. Những công ty xuất nhập khẩu nhà nước tới đặt hàng liên tục. Mô hình hợp tác xã sơn mài Tương Bình Hiệp được thành lập với hơn 160 xã viên, tạo sinh kế cho 744 hộ gia đình và thu hút hơn 1.500 lao động từ các địa phương khác đến học nghề. Tại Hội chợ Triển lãm Kinh tế Kỹ thuật Giảng Võ (Hà Nội) các năm 1985 và 1986, sơn mài Thủ Dầu Một đã giành được 9 huy chương, trong đó có 7 huy chương vàng thuộc về các sản phẩm của Tương Bình Hiệp. Nghệ nhân Lê Bá Linh cho hay, có lúc, xưởng của ông có tới 200 nghệ nhân cùng làm. Sơn mài đã nuôi cả một làng trong những năm tháng đất nước chuyển mình như thế.
Vào đầu thập niên 90, cùng với sự tan rã của Liên Xô và khối XHCN ở Đông Âu, các đơn hàng xuất khẩu cũng bị đứt gãy. Một loạt công ty xuất khẩu sơn mài lần lượt giải thể. Không còn các đơn hàng lớn, Tương Bình Hiệp thiếu đầu ra và rơi vào vòng xoáy khủng hoảng. Quy mô các nhà xưởng giảm mạnh, sản phẩm ít dần đi.
Tương Bình Hiệp là nơi duy nhất tại Việt Nam bảo tồn và phát triển đồng thời cả ba loại hình của sơn mài truyền thống là sơn mài trang trí, sơn mài ứng dụng và tranh sơn mài hội họa trong một không gian thống nhất. Thế nhưng không gian ấy đang ngày một bó hẹp lại. Năm 2014, phường Tương Bình Hiệp chỉ còn 53 cơ sở hoạt động với khoảng 500 lao động. Đến hiện tại còn ít hơn, chỉ còn khoảng vài hộ gia đình còn duy trì sản xuất. Tấm biển Làng sơn mài Tương Bình Hiệp vẫn còn đó, nhưng mang nhiều sự hoài niệm nhiều hơn là một làng nghề đúng nghĩa. Những xưởng còn duy trì cũng chủ yếu phục vụ các đơn hàng nội địa, mẫu mã đơn giản hơn. Mà đơn hàng cũng mỗi ngày một kém. Chẳng cứ đâu xa, mọi năm, các xưởng đã có các đơn hàng làm hộp bánh trung thu. Năm nay ông Tư Bốn bảo ít hẳn, tới giờ xưởng ông chưa thấy có đơn hàng nào: “Khủng hoảng kinh tế, người ta cũng cắt giảm nhiều chi phí”.
Ông Tư Bốn tâm sự, bây giờ sơn mài Trung Quốc chiếm lợi thế, giá rẻ, mẫu mã đa dạng. “Họ có máy in 3D, công nghệ tốt, họ có thể sản xuất hàng loạt, mình làm thủ công, không đọ được”, ông nói. Nhưng ông cũng không thể đầu tư máy móc nhiều hơn. Bởi với số lượng đơn hiện tại, đầu tư khoản tiền khổng lồ chỉ để nhận những đơn hàng nhỏ là việc quá liều lĩnh. Thế nên xưởng của ông hoạt động cầm chừng, duy trì công việc và thu nhập cho khoảng vài chục người, đa phần là những người lớn tuổi.
Để chế tác sơn mài Bình Dương cần một quy trình qua 25 công đoạn. Có nhiều kỹ thuật ngày càng ít người làm, cũng không hẳn thất truyền vì ghi chép hướng dẫn đều có đủ, chỉ là không còn mấy người trẻ học, như kỹ thuật cẩn trứng, kỹ thuật khắc trũng… “Sơn mài Malaysia, Philippines họ cũng làm nhưng trước kia không đa dạng như của Việt Nam. Nhưng giờ ở đây mình chỉ còn vài người làm thôi”, ông Tư Bốn thở dài.
Cũng tương tự là xưởng sơn mài Định Hòa của nghệ nhân Trương Quang Tịnh. Ông Tịnh nói giữ nghề này là vì yêu nghề, vì không muốn cái nghề truyền thống mai một, chứ ai còn tính lợi nhuận. “Các cháu nhìn xem, ở đây thợ đều là thế hệ già rồi. Chú mong có người trẻ học lắm, chú bỏ tiền, chú dạy miễn phí, mà chẳng ai theo”, ông Tịnh thở dài. Hầu hết đều là những người thợ ở xưởng ông Tịnh ở độ tuổi U60 và có thâm niên gắn bó với nghề từ 30 đến 40 năm, thậm chí có người đã làm nghề tới hơn 49 năm.
Ở Bình Dương, người ta nói tới các khu công nghiệp, tới đời sống công nhân, nói tới các dự án nhà máy lớn, chứ mấy người trẻ còn nghĩ tới sơn mài. Nhất là mức thu nhập bình quân của thợ sơn mài, với vô số độc hại, lại phải học nghề rất lâu, cũng chỉ dao động quanh mức 8 triệu đồng/tháng.
5 ha là đủ rồi!
Bên cạnh xưởng sơn mài, nghệ nhân Trương Quang Tịnh dành một không gian để làm một bảo tàng sơn mài tư nhân nho nhỏ. Ông rất hào hứng khi biết có người tới thăm bảo tàng. Ông hồ hởi kể về những ngày ông đi sưu tầm và giữ được những bản phác họa, những tranh mẫu gốc quý giá của các họa sĩ sơn mài nổi tiếng. “Các công ty sơn mài nổi tiếng tôi đều giữ hết”, ông bảo. Từ những bản phác thảo của các họa sĩ Duy Liêm, Thái Văn Ngôn của Xưởng sơn mài Thành Lễ thập niên 40, đến những sản phẩm xuất khẩu của Công ty sơn mài Lam Sơn vang bóng một thời. Ông nói đi gom chỉ vì muốn lưu giữ, chứ thời điểm ấy ông cũng chưa nghĩ mình có thể làm gì với những tác phẩm sơn mài cũ kỹ. Còn bây giờ, ông lúc nào cũng mong nhiều người biết tới bảo tàng, để còn được giới thiệu một cái nghề vàng son tới hậu thế. Mỗi thứ tư hằng tuần, bảo tàng đều mở cửa miễn phí cho khách tham quan tới tìm hiểu.
Năm 2016, tỉnh Bình Dương đã phê duyệt Đề án "Bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp với du lịch". Theo đề án sẽ có một khu làng nghề tập trung rộng lớn với cổng chào, nhà thờ Tổ, khu trình diễn kỹ thuật và nơi trưng bày sản phẩm sẽ được xây dựng nhằm tạo không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm cho riêng sơn mài và thu hút khách du lịch.
Ngày ra mắt, các nghệ nhân cũng được mời đến dự. Họ đều háo hức chờ đợi. Ông Tư Bốn khấp khởi, bảo là có 5 ha đó thì vui quá, sơn mài sẽ sống. Tuy nhiên, 10 năm qua, tất cả vẫn là một bãi đất hoang. Đề án cũng vừa mới được bàn giao lại cho các bên liên quan khi sáp nhập tỉnh.
“Nếu giờ có làm thì chắc là phải điều chỉnh thôi. Khi xưa làm đề án để kêu gọi doanh nghiệp đầu tư, giờ nên điều chỉnh theo hướng phát triển du lịch văn hóa”, ông Tư Bốn trầm ngâm. Những người giữ hồn sơn mài Bình Dương, hầu hết đều chấp nhận cái làng sẽ không bao giờ có thể là làng trên bến dưới thuyền như thuở hoàng kim. Đó sẽ là một nét dĩ vãng bên đô thị mới mà thôi. Nhưng mong muốn của họ, là giữa thành phố hoa lệ, vẫn cần có một không gian làng nào đó được giữ lại, để người ta biết về văn hóa truyền thống. “5 ha là quá đủ để lưu lại một ngôi làng rồi”, ông Tư Bốn kỳ vọng, “Cần có không gian làng giữa đô thị này, để người ta biết về văn hóa truyền thống”.
(Còn nữa)
