Trường cao đẳng Orestad ở Copenhagen được biết đến với không gian mở rộng mênh mông của nó với nhiều tầng chồng lên nhau tạo ra một sự đa dạng, khiến cho học sinh tìm ra cách làm việc của riêng chúng và kết hợp với bạn học dễ dàng hơn . “Học sinh có thể được khơi gợi cảm hứng từ bạn bè cũng như giáo viên”, ông Kim Herforth Nielsen, đồng sáng lập của 3XN, công ty kiến trúc thiết kế ngôi trường này nói. Đây chỉ là một thí dụ nhỏ về việc những ngôi trường tốt có ảnh hưởng tích cực thế nào đến việc học tập của học sinh.
Trước Cách mạng công nghiệp ở châu Âu, trẻ em được dạy tại nhà, hoặc không được học gì cả. Khi giáo dục đại chúng bắt đầu vào thế kỷ 19, các kiến trúc sư thiết kế phòng học với các dãy bàn ghế tiện lợi. Trước chiến tranh thế giới thứ hai, những người ủng hộ cái mới ở châu Âu như kiến trúc sư người Đức Walter Gropius và kiến trúc sư người Áo Richard Neutra dẫn đầu trào lưu trường học “ngoài trời” nhấn mạnh tầm quan trọng của không khí trong lành, ánh sáng ban ngày, việc học tập bên ngoài phòng học và tự do cho học sinh. Nhưng trong nửa sau của thế kỷ 20, do thiếu tiền và có quá nhiều học sinh dẫn tới việc suy giảm các tiêu chuẩn xây dựng ở các nước giàu. Những tòa nhà được đúc sẵn làm trường học lẽ ra là chỉ tạm thời trở thành lâu dài. Những phòng học không có cửa sổ, với ánh sáng đèn và điều hòa trở thành phổ biến cũng như nấm mốc và chất độc vậy.
May mắn là mọi người ngày càng hiểu biết và nhận thức rõ hơn về việc các trường học và lớp học ảnh hưởng tốt hay xấu tới việc học tập thế nào. Điều này cũng được nhiều nghiên cứu khoa học làm sáng tỏ. Một nghiên cứu được tiến hành ở Anh trong suốt một năm học (2011-2012) cho thấy thiết kế trường học có thể cải thiện hoặc làm tệ đi hiệu suất học tập tới 25%. Nghiên cứu do Trường môi trường xây dựng Salford và Công ty kiến trúc Anh Nightingale Associates cho biết, các yếu tố về chất lượng môi trường như hướng phòng học, ánh sáng tự nhiên, độ vang âm, nhiệt độ, chất lượng không khí và mầu sắc đều ảnh hưởng đến sự tiến bộ của học sinh.
Nhiều nghiên cứu khác cũng đã chỉ ra những kết quả kiểm tra tệ có liên quan tới những phòng học ồn ào, nóng, thông khí kém và đầy ánh sáng nhân tạo. Kết quả là ngày càng nhiều người quan tâm tới những thiết kế tốt, giàu trí tưởng tượng cho các trường học.
Vào năm 2015, giải thưởng Stirling có uy tín nhất về kiến trúc của Anh đã dành cho trường Burntwood ở London. Nhận giải thưởng, Paul Monaghan, Giám đốc Công ty kiến trúc Allford Hall Monaghan Morris đã thiết kế ngôi trường này nói, các trường học không nên chỉ là những tòa nhà mang tính chức năng (giáo dục), “chúng cần kích thích khát vọng của trẻ em, giáo viên và cộng đồng rộng lớn hơn”. Khách hàng của họ dường như rất vui thích với điều này. Olivia Farah, học sinh lớp sáu của trường nói rằng mỗi ngày bước qua cổng trường, em cảm thấy lòng tràn ngập sự biết ơn. Rằng ánh sáng tự nhiên tràn vào lớp học qua những cửa sổ lớn quá cỡ giúp em thấy tập trung hơn. Em thích những lối đi rộng rãi thay thế cho những hành lang tủn mủn có thể làm bị thương các học sinh bé.
Có thể thấy nhiều nỗ lực khác khiến học sinh cảm thấy thoải mái và yêu thích ngôi trường cũng như việc học tập hơn từ vô số trường khác trên ghế giới. Trường Hazelwood ở Glassgow, Scotland là một ngôi trường hết sức đặc biệt bởi nó chỉ dành cho các học sinh mù, điếc hoặc có khuyết tật về học tập. Chính yêu cầu đặc biệt này khiến ngôi trường cũng có thiết kế đặc biệt: những bức tường có mùi hương và có thể cảm nhận bằng xúc giác giúp những người kém về thị giác đi lại dễ dàng.
Ông John Dale, Chủ tịch Ủy ban giáo dục của AIA (Viện Kiến trúc Mỹ) và Giám đốc Công ty kiến trúc Harley Ellis Devereaux nói: Ngày nay nhiều môi trường chúng ta tạo ra vẫn là môi trường học từ thế kỷ 19. Đó là những dãy phòng học được thiết kế để sử dụng theo một cách và tất nhiên nó không phù hợp bối cảnh ngày nay. Bọn trẻ ngày nay đang học tập theo mọi cách. Chúng có nhiều tiếp cận với kiến thức ở lứa tuổi nhỏ hơn nhiều, vì thế nên tập trung vào làm cách nào để nhận thức, làm sao để hiểu thông tin đó, làm sao để nghiên cứu độc lập một cách hiệu quả, làm sao để liên kết các nguyên tắc khác nhau để tạo ra một bức tranh được cá nhân hóa về thế giới. Trong lúc thiết kế của các trường học thế kỷ 19 ở châu Âu phản ánh hình mẫu giáo dục nơi chủ yếu các giáo viên nói và học sinh bị động nghe và học thuộc lòng, những thiết kế hiện đại phù hợp với những tiếp cận sư phạm mới mẻ đưa học sinh làm chủ thể. Carsten Primdahl, đồng sáng lập của Công ty kiến trúc Đan Mạch CEBRA cho rằng: “Thậm chí hiện nay những sân chơi đơn giản với cầu trượt, đu quay và xích đu đã là lỗi mốt. Thay vào đó có nhiều sân chơi trừu tượng hơn, với những khối có hình dạng kỳ lạ và các khung để bọn trẻ phát huy óc tưởng tượng trò chơi của riêng chúng và tạo nên những quy định của riêng chúng khi chơi với bạn”.
Ở Slovenia, vườn trẻ Smartno Timeshare được thiết kế để khuyến khích bọn trẻ học bằng chơi. Trẻ em có hai, ba giờ một ngày để chọn làm điều chúng thích. Một khu vực mở rộng rãi với tám phòng kính nối với nhau bằng các cửa trượt có thể thích ứng với các trò chơi đa dạng của bọn trẻ. Có tới 65 góc hoạt động cho trẻ em, và để thêm phần sinh động một ống trượt mầu đỏ nối hai tầng như một sự thay thế cho cầu thang bộ.
Vườn trẻ Smartno Timeshare.
Trường học thông minh sắp tới của CEBRA ở Irkutsk, Nga cũng cố gắng khuyến khích học sinh dành nhiều thời gian hơn ngoài phòng học. Nó được thiết kế như một vòng tròn các tòa nhà bao quanh một bãi cỏ. Không phân chia trường học thành các khu chủ đề, kiến trúc sư đã thiết kế hàng chục không gian chung linh hoạt. Học sinh có thể học trong những khu vực phù hợp với phong cách học cá nhân của chúng. Một số sẽ thích khu sân trong náo nhiệt, một số khác thích những chiếc ghế dài trên bãi cỏ, số khác nữa lại thích những góc khuất tĩnh lặng trong hành lang.
Hầu hết các trường học không thể dành nhiều tiền xây những tòa nhà mới và một số ý tưởng sư phạm mới mẻ chưa được chứng minh. Nhưng sự đổi mới không nhất thiết phải đắt đỏ hay là sự thay đổi lớn tận gốc rễ. Chỉ xem xét tới các phòng vệ sinh ở trường học. Bởi phòng vệ sinh luôn nằm ngoài con mắt của giáo viên, cho nên đó thường là nơi diễn ra những vụ bắt nạt. Nhưng ở Reach Academy, London lại khác. Ông Ed Vainker, hiệu trưởng của trường rất tự hào về khu vệ sinh khác biệt của trường. Nằm riêng ở phần giữa của một hành lang là hai dãy phòng vệ sinh nhỏ dành cho cả nam lẫn nữ. Ở giữa các dãy là một hàng chậu rửa. Những kẻ bắt nạt khó tránh khỏi bị bắt và bị trừng phạt. Thậm chí chỉ một nguyên tắc thiết kế đơn giản có thể áp dụng dễ dàng và rẻ tiền lại mang tới tác dụng lớn để cải thiện môi trường học tập của học sinh.
Nhà phê bình thiết kế và kiến trúc của The Guardian Oliver Wainwright trên blog của mình nêu thí dụ Brazil là một đất nước thành công trong việc xây dựng hơn 500 trường học trong những năm 1980 sử dụng một thiết kế đã được chuẩn hóa bởi kiến trúc sư hàng đầu Oscar Niewmeyer, người bảo đảm chúng phù hợp với bất cứ khu vực nào dù ở trên mặt bằng hay dốc. Đa số các trường học này lấy diện tích đất lớn của địa phương, nhưng sau khi đi vào hoạt động, nó cũng đóng vai trò như một trung tâm cho cộng đồng địa phương, phản ánh triết lý giáo dục của Brazil. Nó chứng tỏ những đổi mới và sáng kiến không nhất thiết lớn lao và tốn kém nhưng khi đi đúng hướng thì tác động của nó mang lại cho trường học cũng như cộng đồng chung quanh lại không hề nhỏ.
